Bàn đạp phanh xe tải bị thấp, hẫng (đạp sát sàn mới ăn): Nguyên nhân và Cách xử lý

Bàn đạp phanh xe tải bị thấp là khi phải đạp gần sát sàn mới có đủ lực phanh, còn bàn đạp hẫng là khi đạp thấy nhẹ hụt, thiếu phản lực, lực phanh đến chậm hoặc không đều. Cả hai đều cho biết hành trình bàn đạp đã dài ra bất thường và quãng đường dừng tăng lên, nên xe dễ mất khả năng dừng đúng lúc phải phanh gấp. Đây là lỗi liên quan trực tiếp tới an toàn, và vì xe tải dùng hai hệ phanh có nguyên lý khác nhau nên cách kiểm cũng khác. Bài này giúp tài xế nhận đúng hệ phanh của xe, tự kiểm từng bước, và biết khi nào phải dừng ngay thay vì cố chạy.

Bàn đạp thấp hay hẫng đều là dấu hiệu phanh sắp mất ăn

Hành trình bàn đạp là khoảng dịch chuyển từ lúc bắt đầu đạp tới khi lực phanh đạt mức tối đa. Khi khoảng này dài ra bất thường, tài xế cảm nhận thành bàn đạp thấp hoặc hẫng, và điều đó nghĩa là phanh đang ăn trễ hơn nên quãng đường để dừng xe dài thêm ra. Với xe chở nặng chạy đường dốc, vài mét chậm đó đủ thành tai nạn, nên đừng xem bàn đạp bất thường là chuyện đi tạm được. Bước quan trọng nhất trước khi kiểm là biết xe mình dùng hệ phanh nào, bởi hai hệ hỏng theo kiểu khác hẳn nhau.

Trước tiên xác định xe dùng phanh hơi hay phanh dầu

Xe tải nặng phần lớn dùng phanh hơi (air brake): trong ca-bin có đồng hồ báo áp khí, và mỗi lần nhả phanh nghe tiếng xả hơi. Xe tải nhỏ thường dùng phanh dầu (hydraulic): không có đồng hồ áp khí nhưng có bình chứa dầu phanh dưới nắp ca-pô. Ở phanh hơi, khí nén đẩy cần đẩy (push-rod) trong bầu phanh, qua cơ cấu cam ép bố vào tang trống. Ở phanh dầu, bàn đạp đẩy pít-tông trong xy-lanh cái (master cylinder) tạo áp suất dầu truyền tới xy-lanh con ở mỗi bánh. Xác định đúng hệ rồi mới lần đúng nguyên nhân, tránh tháo nhầm phần còn tốt.

Nếu là phanh hơi thì kiểm khe hở bố tang và rò khí

Bàn đạp thấp ở phanh hơi thường do khe hở giữa bố và tang trống lớn: bố mòn hoặc cần điều chỉnh (slack adjuster) sai làm cần đẩy phải đi hành trình dài mới ép được bố. Cách đo tại chỗ là chalk test — gạch một vạch phấn lên cần đẩy rồi nhờ người đạp giữ phanh khi áp khí đã đủ, sau đó đo cần đẩy trồi ra bao xa. Khi đo cần nạp áp khí lên khoảng 90–100 psi rồi đạp giữ hết phanh; giới hạn điều chỉnh hành trình cần đẩy (tham chiếu 49 CFR 393.47 của Mỹ) với bầu Type 30 kiểu kẹp thường là khoảng 50 mm, tức 2 inch, còn loại long-stroke khoảng 63 mm, tức 2,5 inch, vượt ngưỡng nghĩa là khe hở đã quá lớn. Khi còi hoặc đèn báo thiếu hơi kêu lúc áp tụt dưới khoảng 60 psi thì rất nguy hiểm, không được chạy tiếp. Ngoài ra, tắt máy rồi đạp giữ phanh mà kim áp tụt nhanh là dấu hiệu rò khí ở bầu phanh hoặc đường ống. Các trị số trên tùy dòng xe, nên đối chiếu cẩm nang.

Nếu là phanh dầu thì kiểm lọt khí và rò dầu

Dầu gần như không nén được, nên bàn đạp phanh dầu phải chắc và ổn định; khi nó hẫng hoặc lún dần lúc giữ lực thì hệ đã mất tính đó, có khi do lọt khí, có khi do rò ở phớt xy-lanh mà không thấy dầu chảy ra ngoài. Hay gặp nhất là lọt khí trong đường dầu — khí bị nén làm bàn đạp phều, phải xả gió (bleed) đúng quy trình mới hết. Kế đến là thiếu dầu do mức tụt dưới vạch, hoặc rò ở xy-lanh con và xy-lanh cái khi cúp-ben (phớt) mòn để dầu lọt qua. Một trường hợp nguy hiểm là dầu phanh sôi khi rà phanh liên tục lúc đổ đèo: dầu ngậm nước lâu ngày sôi sinh hơi làm mất áp, nên cần thay đúng loại dầu phanh theo yêu cầu của xe, thường là DOT 3 hoặc DOT 4, và giữ chu kỳ tham khảo khoảng 2 năm; sau một lần sôi phanh phải tìm nguyên nhân quá nhiệt chứ không chỉ thay dầu. Vì đây là hệ an toàn, chỉ châm dầu mà không tìm lý do hụt thì lỗi sẽ trở lại.

Khi nào phải dừng xe ngay và gọi gara

Có những dấu hiệu bắt buộc dừng ngay, không tự chạy: bàn đạp đạp chạm sàn mà lực phanh vẫn yếu; còi hoặc đèn báo thiếu hơi kêu không tắt; áp khí không giữ khi đạp phanh lúc tắt máy; thấy vệt dầu phanh rò dưới gầm hoặc quanh bánh; hoặc bàn đạp mất lực khi đang đổ đèo. Đây đều là lỗi mất an toàn, nên gọi cứu hộ đưa xe về gara thay vì cố lái, nhất là trên đường đèo. Gara Minh Nhựt kiểm được cả phanh hơi lẫn phanh dầu cho xe tải nặng, đo hành trình cần đẩy và soát bố, tang, cam, cần điều chỉnh cùng chỗ rò; hạng mục và giá chốt trước khi làm. Gọi 0902 915 871. Bài liên quan: Cách tăng chỉnh bố thắng xe tải, Thắng xe tải kêu két két và Bố thắng xe tải cấu tạo và cách bảo dưỡng.

Câu hỏi thường gặp

Bàn đạp phanh đạp sát sàn mới ăn, có tự chạy về gara được không?
Không nên tự chạy. Bàn đạp chạm sàn cho biết hành trình phanh đã vượt ngưỡng, quãng đường dừng dài thêm và lực phanh có thể mất hẳn khi phải phanh gấp. Hãy đỗ xe nơi an toàn, chèn bánh và gọi cứu hộ hoặc gara. Riêng đường đèo tuyệt đối không chạy tiếp vì rủi ro mất phanh cao nhất.

Làm sao biết xe của mình dùng phanh hơi hay phanh dầu?
Xe nặng thường dùng phanh hơi (air brake): có đồng hồ báo áp khí trong ca-bin và nghe tiếng xả hơi mỗi lần nhả phanh. Xe tải nhỏ thường dùng phanh dầu (hydraulic): không có đồng hồ áp khí, có bình chứa dầu phanh dưới nắp ca-pô. Xác định đúng hệ trước thì mới chẩn đoán đúng nguyên nhân.

Bàn đạp hẫng ở phanh dầu, châm thêm dầu là hết phải không?
Châm dầu chỉ là bước tạm và phải tìm lý do dầu hụt. Bàn đạp hẫng ở phanh dầu thường do lọt khí trong đường dầu, rò xy-lanh con hoặc xy-lanh cái, hoặc dầu sôi vì quá nhiệt. Lọt khí thì phải xả gió (bleed) đúng quy trình; rò rỉ thì phải thay cúp-ben hoặc xy-lanh. Chỉ châm dầu mà không xử lý gốc thì lỗi sẽ trở lại.