Cách tăng, chỉnh bố thắng xe tải: số liệu, các bước và giới hạn phải thay

Tăng thắng là việc quen tay với dân chạy xe tải, nhưng chỉ cần chỉnh lệch đi một chút thôi là cả chiếc xe mất an toàn, cho nên đây không phải chuyện làm qua loa cho xong. Câu hỏi mà bác tài nào cũng vướng — tăng bao nhiêu mới là đủ, và kiểm bằng con số nào — sẽ được bài này trả lời bằng số liệu cụ thể, kèm cách tự đo tại chỗ và cái mốc buộc phải thay bố chứ không cố tăng thêm.

1. Hiểu cơ chế phanh xe tải trước đã

Muốn chỉnh cho đúng thì trước hết phải biết bố thắng ăn vào đâu và cái gì điều khiển nó. Phần lớn xe tải dùng phanh tang trống, và với xe nặng thì lực phanh được dẫn bằng khí nén: khi bác đạp chân phanh, khí nén đẩy cần đẩy trong bầu phanh, cần đẩy ấy lại kéo cần điều chỉnh — thợ quen gọi là slack adjuster — xoay trục cam chữ S, rồi chính cam đó banh hai guốc phanh mang bố thắng ép vào tang trống. Xe cỡ nhỏ hơn thì thường dùng phanh dầu với cơ cấu bánh cóc tự chỉnh. Nói gọn lại, tăng thắng chẳng qua là thu bớt khe hở giữa bố và tang khi bố đã mòn, để đưa hành trình phanh về lại như lúc đầu.

2. Đo trước khi chỉnh, đừng vặn theo cảm giác

Sai lầm hay gặp nhất là vặn theo tay quen, trong khi phanh lại là thứ phải đo cho chắc rồi mới đụng vào. Với phanh hơi, có một phép thử vừa nhanh vừa đáng tin mà thợ quen gọi là chalk test — nghĩa là thử bằng phấn — và bác tài hoàn toàn tự làm được nếu chịu khó làm theo thứ tự.

1. Trước tiên, bác chèn bánh cho chắc rồi nạp đủ áp khí, canh sao cho kim đồng hồ lên khoảng 90–100 psi, tức chừng 6,2–6,9 bar, sau đó nhả phanh tay để hệ về trạng thái nghỉ.
2. Kế đến, bác lấy phấn gạch một vạch ngay trên đầu cần đẩy bầu phanh, càng sát mặt bầu càng dễ đọc.
3. Rồi bác nhờ một người đạp hết chân phanh, còn mình thì đo xem cần đẩy trồi ra được bao xa tính từ vạch phấn vừa gạch.
4. Cuối cùng, bác đem con số đó so với giới hạn của loại bầu: bầu Type 30 tiêu chuẩn cho phép cần đẩy trồi tới khoảng 44 mm, còn bầu long-stroke thì rộng hơn, chừng 51 tới 64 mm là kịch mức. Cần đẩy trồi càng dài thì phanh càng ăn trễ, và một khi đã vượt giới hạn thì đó là lúc phải chỉnh hoặc mang đi kiểm.

Con số chính xác còn tùy loại bầu và tùy từng hãng, cho nên ngó qua cẩm nang của xe vẫn là chắc nhất; nhưng nguyên tắc thì không đổi, đó là cần đẩy trồi ra càng nhiều thì lực phanh mất đi càng lớn.

3. Các bước tăng, chỉnh cho đúng

Khi đã đo và biết chắc là cần chỉnh, bác nên làm tuần tự để vừa an toàn vừa không hỏng thêm bộ khác.

1. Việc đầu tiên là xác định xe của mình dùng cần điều chỉnh loại nào, bởi đa số xe đời mới đã là cần tự động, mà cần tự động thì không được vặn tay định kỳ; chỉ khi là loại chỉnh tay hoặc phanh bánh cóc thì bác mới tự chỉnh.
2. Trước khi đụng tay vào vùng cần điều chỉnh và cam, bác phải đỗ xe nơi bằng phẳng và chèn bánh, đồng thời xử lý áp khí đúng quy trình, vì lò xo tích năng trong bầu phanh có thể bung ra gây tai nạn nếu làm ẩu.
3. Kế đó, bác kích bánh cần chỉnh lên cho nó quay được tự do, có vậy mới cảm nhận được lúc bố chạm tang.
4. Đến phần chỉnh khe hở, bác xoay bu-lông hoặc bánh cóc theo chiều siết cho tới khi bố vừa chạm tang thấy bánh cấn tay, rồi nới ngược lại cho bánh quay tự do không cọ; với bánh cóc thì thường nới chừng 5 tới 10 nấc, còn với cần chỉnh tay của phanh hơi thì canh sao cho đo lại chalk test nằm trong giới hạn.
5. Một điều không được quên là phải chỉnh đều hai bánh cùng một trục, bởi nếu hai bên lệch nhau thì xe sẽ ăn lái sang một phía mỗi khi phanh gấp.
6. Chỉnh xong, bác chạy thử ở tốc độ thấp và phanh vài lần để xem phanh có ăn đều, có bị lệch hay bị bó không; đi được vài cây số thì sờ tang, nếu ấm đều là bình thường, còn một bánh nóng rực lên thì nghĩa là đang bó, phải nới lại.

4. Việc nên làm và việc không nên làm

Về phần việc nên làm, bác tài nên đo bằng chalk test để biết chắc có cần chỉnh hay không, nên chỉnh đều cả hai bên, và nên chạy thử rồi sờ kiểm nhiệt tang trước khi cho xe ra đường lớn. Ngược lại, cũng có mấy điều mà bác tuyệt đối không nên làm.

• Bác đừng chỉnh quá chặt, bởi khe hở quá nhỏ khiến bố cọ tang liên tục sinh nhiệt, mà nhiệt cao thì làm cháy bố, bó tang, và nguy nhất là làm xe mất phanh khi nóng — cái mà thợ hay gọi là brake fade — đúng lúc đổ đèo.
• Bác cũng đừng cố tăng cho cao khi bố đã mòn hết, vì làm vậy chỉ là kéo dài rủi ro thay vì xử lý cái gốc, mà cái gốc ở đây là phải thay bố.
• Bác đừng tự tay vặn cần điều chỉnh tự động, và cũng đừng thao tác cần điều chỉnh khi chưa xử lý an toàn lò xo tích năng, bởi cả hai việc này đều dễ dẫn tới hỏng hóc hoặc tai nạn.

5. Khi nào phải thay và việc nên giao cho xưởng

Nếu bố đã mòn tới lẫy báo hoặc gần đinh tán, đã dính dầu, hoặc tang trống mòn quá giới hạn và nứt, thì việc đúng là thay chứ không phải tăng. Và bởi phanh là hệ an toàn sống còn của cả chiếc xe, nên khi trong tay không có dụng cụ đo hành trình, khi chưa rõ loại bầu và giới hạn của nó, hay khi đã chỉnh mà phanh vẫn ăn kém, thì tốt nhất bác giao cho thợ. Ở Gara Minh Nhựt, xe được đo hành trình cần đẩy, được kiểm cả bố, tang, cam lẫn cần điều chỉnh, được cân đều lực hai bên và soi lại chỗ rò khí rò dầu; hạng mục và giá đều chốt trước khi làm, và mọi thứ đều ưu tiên an toàn cho xe chở nặng, chạy đường dốc.

Câu hỏi thường gặp

Tăng bố thắng xe tải là nới hay siết bao nhiêu?
Không có một con số chung cho mọi xe, mà tùy cơ cấu phanh. Với loại bánh cóc (star-wheel) chỉnh tay, bác siết dần cho tới khi bố vừa chạm tang thấy bánh cấn, rồi nới ngược lại chừng 5 tới 10 nấc để bánh quay được tự do. Còn với phanh hơi dùng cần điều chỉnh, bác không canh theo số vòng vặn, mà canh sao cho hành trình cần đẩy bầu phanh nằm trong giới hạn của loại bầu — thường quanh 44 mm với bầu Type 30 tiêu chuẩn, và tới 51–64 mm với bầu long-stroke.

Làm sao biết cần tăng thắng mà không phải tháo bánh?
Có một cách đo tại chỗ gọi là chalk test, tức thử bằng phấn. Bác gạch một vạch phấn lên cần đẩy bầu phanh, rồi nhờ người đạp hết phanh khi áp khí đã đủ khoảng 90–100 psi, sau đó đo xem cần đẩy trồi ra bao xa. Nếu khoảng trồi vượt giới hạn của loại bầu thì phanh đã ăn trễ, và đó là lúc cần chỉnh hoặc kiểm.

Xe tải đời mới có phải chỉnh thắng bằng tay không?
Phần lớn xe đời mới đã dùng cần điều chỉnh tự động, cho nên bác không cần vặn tay định kỳ như xe cũ. Điều quan trọng là nếu hành trình cần đẩy vẫn vượt giới hạn dù xe có cần tự động, thì lỗi nằm ở chính cần tự động, ở cam hoặc ở bố — phải mang đi kiểm chứ không nên vặn tay bù, vì vặn sai còn làm hỏng bánh cóc bên trong.

Khi nào phải thay bố chứ không tăng nữa?
Khi bố đã mòn tới lẫy báo hoặc gần chạm đinh tán, khi bố dính dầu mỡ mất ma sát, hoặc khi tang trống mòn quá đường kính giới hạn dập trên tang thì phải thay, chứ tăng thêm lúc này chỉ là kéo dài rủi ro. Nói ngắn gọn, tăng thắng là để bù khe hở do bố mòn ít, còn bố đã mòn nhiều thì việc đúng là thay mới.

Bài liên quan:

• Bố thắng xe tải: cấu tạo và cách bảo dưỡng
• Bàn đạp phanh xe tải bị thấp, hẫng
• Thắng xe tải kêu két két