Bàn đạp phanh xe tải bị thấp hoặc hẫng: nguyên nhân và cách xử lý

Bàn đạp phanh xe tải bị thấp là khi anh em phải đạp gần sát sàn cabin mới có đủ lực phanh, còn bàn đạp hẫng là khi chân đạp thấy nhẹ hụt, thiếu phản lực nên lực phanh đến chậm hoặc không đều. Cả hai đều là dấu hiệu hệ phanh không còn phản ứng như bình thường, nên xe có thể cần thêm quãng đường để dừng, mà mức tăng bao nhiêu thì phải đo kiểm mới biết. Đây là lỗi liên quan trực tiếp tới an toàn, và vì xe tải dùng hai hệ phanh có nguyên lý khác nhau nên cách kiểm cũng khác nhau. Bài này giúp anh em nhận đúng hệ phanh của xe, hiểu các nguyên nhân thường gặp, tự kiểm an toàn và biết khi nào phải dừng xe.

Trước tiên cần xác định xe dùng phanh hơi hay phanh dầu

Xe tải nặng thường dùng phanh hơi (air brake), còn xe tải nhỏ thường dùng phanh dầu (hydraulic). Xe phanh hơi có đồng hồ báo áp khí trong cabin và nghe tiếng xả hơi mỗi khi nhả phanh, còn xe phanh dầu thường có bình chứa dầu phanh dưới nắp ca-pô và không có tiếng xả hơi.

Ở phanh hơi, bàn đạp điều khiển van cấp khí nén tới các bầu phanh. Khí nén đẩy cần đẩy (push-rod) trong bầu phanh, và ở loại phanh tang trống dùng cam vốn phổ biến trên xe tải, cần đẩy xoay cần điều chỉnh (slack adjuster) cùng trục cam để ép bố vào tang trống, còn xe dùng phanh đĩa hơi thì cơ cấu ở bánh khác đi. Ở phanh dầu, bàn đạp đẩy pít-tông trong xy-lanh cái (master cylinder) để tạo áp suất dầu truyền tới xy-lanh con ở mỗi bánh. Nhận đúng hệ rồi mới lần đúng nguyên nhân, vì phanh hơi thường hỏng ở hành trình cần đẩy và đường khí, còn phanh dầu thường hỏng do lọt khí hoặc rò dầu.

Nếu là phanh hơi thì nghi hành trình cần đẩy và rò khí

Ở phanh hơi, dấu hiệu dễ nhận ra là phanh ăn chậm hoặc xe giảm tốc kém, do bố mòn hoặc cần điều chỉnh sai khiến cần đẩy phải đi hành trình dài mới ép được bố vào tang, và khi hành trình vượt giới hạn của hãng thì bầu phanh có thể không còn tạo đủ lực ép.

Bàn đạp ở phanh hơi thường không lún sâu theo độ mòn của bố như ở phanh dầu, vì nó chỉ điều khiển van cấp khí chứ không trực tiếp đẩy bố.

Nếu hành trình cần đẩy vẫn dài dù đã điều chỉnh thì cơ cấu tự chỉnh có thể đã kẹt hoặc mòn, việc lắp đặt và điều chỉnh có thể chưa đúng, hoặc còn chi tiết khác trong cơ cấu phanh có vấn đề. Vì vậy gara cần kiểm cả cụm chứ không chỉ chỉnh lại cho vừa.

Khi bàn đạp phanh hơi thực sự thấp hoặc hẫng, anh em cần nghi thêm cụm bàn đạp. Van phanh chân, khớp nối và lò xo hồi có thể đã mòn rơ hoặc kẹt, vì những chi tiết này quyết định bàn đạp đi bao xa và trở về vị trí ra sao.

Khi phanh liên tục ở dốc dài, bố và tang trống nóng lên, tang giãn nở làm khe hở lớn thêm và ma sát của bố giảm, đó là hiện tượng brake fade (mất phanh do nóng). Vì vậy anh em nên hạ số và dùng phanh động cơ từ đầu dốc để bớt tải cho phanh chính, rồi để phanh nguội trước khi kiểm, thay vì rà phanh liên tục cho tới chân dốc.

Việc đo hành trình cần đẩy cần dụng cụ, đúng trạng thái phanh (kể cả phanh đỗ ở bầu phanh tích năng) và phải đối chiếu với thông số của hãng xe. Nếu anh em không chắc thì hãy để gara đo, đừng tự chui gầm hay đứng sát bánh xe khi máy còn nổ.

Anh em quan sát được rò khí mà không cần chui gầm, miễn là xe đã đỗ nơi bằng phẳng, chèn bánh và mọi người đứng ngoài tầm bánh xe:

1. Nổ máy cho áp khí lên đủ theo hướng dẫn của hãng xe rồi tắt máy, vì có áp đủ thì mới thấy được kim có tụt hay không.
2. Không đạp phanh, theo dõi kim áp vài phút và nghe quanh bầu phanh, đầu ống, vì kim tụt dần lúc hệ đứng yên là dấu hiệu có chỗ rò.
3. Để ý còi hoặc đèn báo thiếu hơi, vì khi báo thì bình chứa không đủ khí cho những lần phanh liên tiếp và không được chạy tiếp.

Chỗ rò khi kim tụt có thể nằm ở bình chứa, van hay đường ống chứ không chỉ ở bầu phanh.

Phép thử đạp giữ phanh để đo mức tụt áp thì anh em nên để gara làm, vì kim luôn tụt một chút lúc khí vừa cấp vào bầu phanh, và cách thử còn phụ thuộc phanh đỗ dùng bầu tích năng của từng đời xe, nên đọc sai rất dễ kết luận nhầm.

Nếu là phanh dầu thì nghi lọt khí và rò dầu

Dầu phanh coi như không nén được nên bàn đạp phanh dầu phải chắc và ổn định. Khi bàn đạp hẫng hoặc lún dần lúc giữ lực thì dầu trong hệ không còn truyền lực trọn vẹn nữa, có khi do lọt khí, có khi do rò trong xy-lanh mà không thấy dầu chảy ra ngoài.

Các nguyên nhân dưới đây cho triệu chứng giống nhau, nên anh em không nên đoán mà cần kiểm từng chỗ:

• Lọt khí trong đường dầu: khí bị nén còn dầu thì không, nên bàn đạp mềm và lún, phải xả gió (bleed) đúng quy trình mới hết.
• Khe hở bố và tang lớn: với phanh tang trống, bố mòn hoặc tự chỉnh kẹt khiến pít-tông xy-lanh con phải đi xa, nên bàn đạp xuống sâu hơn.
• Rò dầu: mức dầu trong bình tụt nhanh là dấu hiệu rò ở xy-lanh con hoặc xy-lanh cái khi cúp-ben (phớt) mòn để dầu lọt qua.
• Dầu phanh quá nhiệt: đổ đèo rà phanh liên tục, dầu ngậm nước có điểm sôi thấp, sôi sinh hơi bị nén nên bàn đạp lún sâu và mất áp.

Khí thường vào khi mức dầu ở bình chứa tụt quá thấp, hoặc sau lần tháo ống, xy-lanh mà xả gió chưa sạch. Khi khe hở bố và tang lớn, pít-tông xy-lanh con phải đi xa mới ép được bố vào tang.

Với phanh đĩa, bố mòn làm mức dầu trong bình tụt rất chậm theo thời gian nên anh em không cần lo, còn mức tụt nhanh mới đáng nghi. Cúp-ben xy-lanh cái mòn còn có thể cho dầu lọt ngay bên trong, nên bàn đạp lún dần dù mức dầu không đổi, và dầu ngậm nước lâu ngày làm điểm sôi thấp đi.

Vì vậy anh em cần thay dầu phanh đúng loại và đúng chu kỳ theo sổ bảo dưỡng của hãng xe. Sau một lần phanh quá nhiệt thì phải tìm nguyên nhân quá nhiệt chứ không chỉ thay dầu, vì chỉ thay dầu thì lần đổ đèo sau bàn đạp vẫn có thể hẫng lại.

Anh em quan sát được ba việc khi xe đã đỗ nơi bằng phẳng, kéo phanh đỗ và chèn bánh:

1. Nhìn mức dầu ở bình chứa, vì mức tụt nhanh so với lần kiểm trước là dấu hiệu dầu đang rò.
2. Đạp giữ đều chân vài giây khi máy nổ và số về mo, để xem bàn đạp có lún dần khi giữ lực không.
3. Đứng ngoài nhìn quanh bánh, mặt trong vành và đầu đường ống xem có vệt dầu ướt không, vì vệt dầu mới giúp gara dò chỗ rò.

Bàn đạp lún dần khi giữ lực cho thấy dầu có thể đang lọt qua phớt xy-lanh cái hoặc rò ở xy-lanh con và đường ống. Còn vệt dầu tìm thấy có thể đã chảy xuống đọng ở chỗ thấp hơn và chưa chắc là dầu phanh, nên việc soi gầm kỹ hơn thì để gara làm, vì cần kê chống xe cho an toàn.

Đạp bơm hai ba lần mà thấy bàn đạp cao lên có thể do khe hở bố lớn hoặc do lọt khí, nên dấu hiệu này chưa đủ để phân biệt hai nguyên nhân. Anh em cũng không nên tự nới ốc xả gió khi chưa biết quy trình, vì xả sai thứ tự hoặc để mức dầu tụt cạn sẽ cho khí lọt thêm vào hệ, nên những việc này để gara làm.

Khi nào phải dừng xe ngay và gọi gara

Có năm tình huống mà anh em phải dừng xe ngay ở chỗ an toàn, chèn bánh và gọi Gara Minh Nhựt để được hỗ trợ sửa lưu động hoặc kéo xe, thay vì tự lái về, nhất là trên đường đèo:

• Bàn đạp đạp chạm sàn mà lực phanh vẫn yếu, vì hành trình đã hết mà phanh chưa ăn nên không còn dự phòng khi phải phanh gấp.
• Còi hoặc đèn báo thiếu hơi kêu không tắt, vì bình chứa không còn đủ khí cho những lần phanh liên tiếp.
• Kim áp khí tụt liên tục sau khi tắt máy, vì hệ đang rò khí và áp sẽ không giữ được cho những lần phanh tiếp theo.
• Thấy vệt dầu phanh rò dưới gầm hoặc quanh bánh, vì dầu đang mất đi và lực phanh có thể mất đột ngột.
• Bàn đạp mất lực khi đang đổ đèo, vì phanh có thể quá nhiệt, nên dùng phanh động cơ và tìm chỗ an toàn dừng cho phanh nguội.

Gara kiểm tra và sửa hệ phanh những gì

Gara Minh Nhựt kiểm được cả phanh hơi lẫn phanh dầu cho xe tải nặng. Thợ đo hành trình cần đẩy theo thông số của hãng xe và soát bố, tang, cam, cần điều chỉnh cùng các chỗ rò khí, rò dầu để biết chỗ nào phải thay.

Hạng mục và giá được chốt trước khi làm, nên anh em biết rõ phần nào phải thay và phần nào còn dùng được. Nếu anh em không chắc về hành trình bàn đạp hay hành trình cần đẩy của xe thì hãy để gara đo và chẩn đoán, thay vì tự kết luận.

Anh em có thể xem thêm dịch vụ sửa chữa xe tải, xe container, xe đầu kéo của gara, hoặc gọi 0902 915 871 và báo đời xe cùng triệu chứng để gara tư vấn hướng xử lý. Bài liên quan: Cách tăng chỉnh bố thắng xe tải, Thắng xe tải kêu két két và Bố thắng xe tải cấu tạo và cách bảo dưỡng.

Câu hỏi thường gặp

Bàn đạp phanh đạp sát sàn mới ăn thì có tự chạy về gara được không?

Anh em không nên tự chạy về, vì bàn đạp chạm sàn cho thấy phanh không còn phản ứng như bình thường nên xe có thể cần thêm quãng đường để dừng và lực phanh có thể mất khi phải phanh gấp. Hãy đỗ xe nơi an toàn, chèn bánh và gọi Gara Minh Nhựt để được hỗ trợ sửa lưu động hoặc kéo xe, riêng đường đèo thì tuyệt đối không chạy tiếp vì đổ dốc dài làm phanh nóng lên và dễ mất lực hơn.

Xe có đồng hồ áp khí thì chắc chắn dùng phanh hơi phải không?

Chưa chắc, vì một số xe tải trung dùng phanh dầu có trợ lực khí nén nên vẫn có đồng hồ áp khí trong khi cơ cấu phanh ở bánh lại chạy bằng dầu. Anh em nên xem sổ hướng dẫn hoặc tìm bình chứa dầu phanh dưới nắp ca-pô, và nếu vẫn chưa chắc thì báo đời xe cho gara xác định đúng hệ trước khi kiểm, vì phanh hơi phải kiểm hành trình cần đẩy và đường khí, còn phanh dầu phải kiểm lọt khí và rò dầu.

Bàn đạp hẫng ở phanh dầu thì châm thêm dầu có hết không?

Châm thêm dầu chỉ hợp khi mức dầu ở bình chứa đang thấp, và ngay cả khi đó anh em vẫn phải tìm ra lý do dầu hụt vì dầu tụt nhanh nghĩa là hệ đang rò. Nếu mức dầu vẫn bình thường mà bàn đạp hẫng thì châm thêm không giải quyết được gì. Nguyên nhân khi đó có thể là lọt khí cần xả gió đúng quy trình, hoặc rò trong xy-lanh cần thay cúp-ben hoặc xy-lanh, nên anh em hãy để gara kiểm.