Côn xe tải bị trượt (clutch slipping): Dấu hiệu, Nguyên nhân và Cách xử lý

Côn xe tải bị trượt là khi vòng tua máy lên cao mà tốc độ xe không tăng theo, rõ nhất lúc lên dốc hoặc chở nặng, thường kèm mùi khét bố côn. Đây là tình trạng đĩa côn không bám hết vào bánh đà nên một phần lực của máy bị mất, khác hẳn bó côn là côn không cắt được. Bài này chỉ cách tự thử để nhận biết côn có trượt hay không, các nguyên nhân từ nhẹ tới nặng, và vì sao không nên rà côn ép dốc khi côn đã yếu.

Trượt côn là gì và vì sao xe hụt lực

Bộ côn nằm giữa máy và hộp số. Khi tài xế nhả chân côn, lò xo của bàn ép (pressure plate) ép đĩa côn (clutch disc) dính chặt vào bánh đà (flywheel), nhờ lực ma sát mà toàn bộ mô-men của máy truyền xuống hộp số. Trượt côn xảy ra khi lực ma sát này yếu hơn mô-men máy tạo ra, nên đĩa côn quay chậm hơn bánh đà. Phần chênh lệch vòng quay biến thành nhiệt ngay tại mặt bố, đó là lý do có mùi khét và bố mòn rất nhanh. Ma sát yếu đi vì một trong ba lẽ: mặt bố mòn mỏng, mặt bố dính dầu trơn, hoặc lò xo bàn ép yếu không ép đủ mạnh.

Cách tự thử khi nghi côn trượt

Tài xế tự kiểm được ngay tại chỗ, không cần tháo máy:

1. Chọn đoạn đường bằng, kéo phanh tay giữ xe đứng yên, máy vẫn nổ.
2. Vào một số cao, kéo chắc phanh tay, rồi nhả chân côn ra hết (không giữ ở vùng tiếp hợp) trong khoảng một hai giây. Xe còn khoẻ sẽ khựng máy ngay vì côn bám giữ trục; nếu máy vẫn nổ đều mà xe không nhích thì đó là dấu hiệu côn trượt. Làm nhanh rồi nhả ga, đừng giữ lâu kẻo nóng bộ côn, và chắc chắn phanh tay đủ ăn để xe không lăn.
3. Thử trên đường: chạy số cao ở tốc độ thấp rồi đạp ga mạnh. Tua máy vọt lên nhanh mà xe không bốc theo là dấu hiệu trượt rõ nhất.
4. Để ý mùi khét bố côn sau khi lên dốc hoặc chở nặng, và xem điểm bám của chân côn có lên quá cao hay không.

Ghi lại lúc nào xe trượt (lên dốc, chở nặng, số mấy) để thợ khoanh vùng nhanh hơn.

Nguyên nhân từ nhẹ tới nặng

• Chỉnh sai hành trình côn. Đây là nguyên nhân nhẹ nhất; hành trình lệch làm điểm bám lên quá cao khiến bàn ép không ép hết, đĩa côn bám không chắc. Chỉnh lại hành trình đúng thông số là khắc phục được, không phải thay chi tiết.
• Dính dầu vào mặt bố. Dầu rò từ phốt trục cơ (rear main seal) hoặc phốt hộp số làm trơn mặt bố. Phải xử lý nguồn rò trước, vì nếu chỉ thay bố mà phốt vẫn rò thì bố mới cũng trượt lại.
• Bàn ép yếu lò xo. Lò xo bàn ép giảm lực theo thời gian, ép đĩa côn không đủ mạnh, trường hợp này phải thay bàn ép.
• Bố côn mòn hết. Đây là mức nặng nhất; khi lớp bố mòn tới đinh tán, mặt tiếp xúc không còn ma sát nên phải thay đĩa côn, và nếu để đinh tán cọ vào bánh đà thì hỏng luôn mặt bánh đà.

Đừng rà côn ép dốc và những việc nên tránh

Giữ chân côn lưng chừng cho xe bò dốc là cách làm cháy bố nhanh nhất, vì đĩa côn trượt liên tục dưới tải nặng; khi dừng trên dốc hãy dùng phanh tay giữ xe thay vì rà côn. Cũng đừng cố chạy tiếp khi côn đã trượt, bởi nhiệt lớn có thể làm rạn hoặc chai mặt bánh đà, mà bánh đà hỏng thì phải láng hoặc thay kèm, đội chi phí lên nhiều. Khi mới phát hiện trượt, nên hạ bớt tải nếu được và tránh dốc, đồng thời để ý gầm xe có vết dầu quanh chuông côn hay không để báo thợ kiểm phốt.

Khi nào phải thay và thay những gì

Phải giao xe cho gara khi phép tự thử xác nhận côn trượt rõ mà chỉnh hành trình không hết, khi có mùi khét kèm hụt lực thường xuyên, hoặc khi phát hiện dầu rò vào khu vực côn — các trường hợp này đòi hạ hộp số nên không làm tại chỗ được. Khi thay, nên thay đồng bộ đĩa côn, bàn ép và bi tê (release bearing) trong cùng một lần hạ hộp số, vì ba chi tiết mòn theo nhau; nếu bánh đà đã chai hoặc rạn thì láng lại hoặc thay kèm. Gara Minh Nhựt chuyên đại tu máy và hộp số, thay đồng bộ bộ côn cho xe tải nặng và xe container. Gọi 0902 915 871. Bài liên quan: Nguyên nhân xe tải cháy côn, Bao lâu thay bộ côn xe tải và Côn xe tải bị nặng cứng.

Câu hỏi thường gặp

Xe trượt côn còn chạy được không?
Tùy mức độ trượt. Khi còn nhẹ thì có thể nhích tới chỗ an toàn, nhưng khi đã trượt rõ hoặc có mùi khét bố côn thì nên dừng và gọi hỗ trợ. Mỗi lần trượt, đĩa côn và bánh đà cọ nhau sinh nhiệt lớn làm bố mòn nhanh và có thể làm rạn, chai mặt bánh đà, khi đó chi phí đội lên vì phải xử lý cả bánh đà thay vì chỉ thay bộ côn.

Trượt côn có tự hết được không?
Không. Trượt côn là hư hỏng cơ khí hoặc do dính dầu, không tự phục hồi. Nếu do chỉnh sai hành trình thì chỉnh lại là hết; còn dính dầu, bàn ép yếu hay bố mòn thì phải tháo ra xử lý. Càng để lâu hư hỏng càng lan và tốn hơn.

Thay bộ côn xe tải nên thay những gì?
Nên thay đồng bộ đĩa côn, bàn ép và bi tê (bạc đạn cắt côn) trong cùng một lần, vì ba chi tiết mòn theo nhau; thay lẻ một món dễ phải hạ hộp số lần nữa khi món còn lại hỏng. Nếu bánh đà đã chai hoặc rạn thì láng hoặc thay kèm.