Máy phát điện xe tải không sạc khiến ắc quy nhanh hết: nguyên nhân và cách xử lý

Máy phát điện (alternator) là bộ phận nuôi các tải điện và nạp lại cho ắc quy sau khi máy đã nổ. Đèn ắc quy trên táp-lô sáng đỏ khi xe đang chạy, hoặc sáng nào cũng đề lâu mới nổ rồi bình mau cạn, có thể là dấu hiệu hệ nạp điện có vấn đề, và máy phát điện là một chỗ cần kiểm tra. Tuy vậy bình yếu hoặc rò điện khi đỗ cũng cho biểu hiện tương tự, nên cần đo mới phân biệt được. Khác với bình chai, nếu lỗi nằm ở hệ nạp thì bình chưa chắc hỏng mà chỉ không được nạp lại, nên xe phải dùng dần lượng điện dự trữ trong bình. Bài này giúp anh em hiểu số đo điện áp nói lên điều gì về bình và máy phát, biết đang kẹt bên đường thì xử lý ra sao và khi nào phải giao xe cho gara.

Đèn ắc quy sáng đỏ khi đang chạy nghĩa là gì

Đèn ắc quy đỏ lúc xe đang lăn bánh không có nghĩa là hết bình mà là hệ nạp đang có vấn đề, thường do máy phát nạp thiếu nhưng cũng có thể do dây dẫn, tiếp xúc hoặc mạch điều khiển.

Ắc quy là nơi dự trữ điện để đề nổ và đệm cho hệ điện khi máy tắt hoặc khi máy phát chưa cấp đủ, còn sau khi nổ máy thì máy phát là nguồn chính nuôi các tải điện và nạp lại cho bình. Nếu hệ nạp không cấp đủ điện thì phần thiếu được lấy từ bình, nên mức điện trong bình tụt dần theo thời gian.

Máy phát quay nhờ dây curoa (drive belt) dẫn động từ trục cơ và tạo ra dòng điện xoay chiều. Bộ đi-ốt nắn dòng (rectifier diode) đổi dòng xoay chiều thành một chiều để nạp bình, còn tiết chế, tức bộ điều áp (voltage regulator), giữ điện áp nạp trong ngưỡng, vì cao quá thì bình bị sôi còn thấp quá thì bình thiếu nạp.

Nhiều dòng xe tải nặng dùng hệ 24V gồm hai ắc quy 12V đấu nối tiếp, còn xe nhỏ dùng hệ 12V, nên anh em cần biết xe mình dùng hệ nào thì mới hiểu đúng các mức điện áp thợ báo. Trên nhiều xe, dây curoa này còn kéo cả bơm nước hoặc quạt, nên nếu đèn ắc quy đỏ kèm kim nhiệt độ nước tăng thì phải dừng xe ngay vì dây có thể đã đứt.

Số đo điện áp cho biết gì về bình và máy phát

Thợ dùng đồng hồ đo điện (multimeter) để kiểm sơ bộ xem hệ nạp có làm việc hay không, và số đo giúp thu hẹp nguyên nhân chứ chưa đủ để kết luận. Anh em nên để gara đo, vì khi máy nổ thì dây curoa và quạt đang quay trong khoang máy nên tay hoặc dây đo dễ bị vướng.

Ngoài ra que đo chạm nhầm thân xe hoặc chạm cả hai cực sẽ gây chập, vì ắc quy vẫn phóng dòng lớn dù máy đã tắt.

Thợ thường đo theo trình tự sau, và anh em nên biết ý nghĩa từng số để trao đổi với thợ:

1. Đo lúc tắt máy tại hai cực ắc quy: bình đầy thường cho khoảng 12,6V ở hệ 12V hoặc khoảng 25,2V ở hệ 24V.
2. Đo lại lúc nổ máy tại hai cực đó: điện áp nhích lên khoảng 13,8–14,4V (hệ 12V) hoặc 27–28V (hệ 24V) thì hệ nạp đang làm việc.
3. Giữ ga ở vòng tua theo hãng rồi đo tiếp: điện áp ổn định trong ngưỡng nạp cho thấy hệ nạp giữ được điện áp ở vòng tua đó.
4. Bật thêm đèn pha và điều hòa để tăng tải: điện áp tụt sâu dưới ngưỡng nạp thì dòng nạp không đủ bù lượng điện thiết bị đang dùng.

Số đo lúc tắt máy chỉ cho biết bình đang đầy điện chứ chưa chứng minh bình còn đủ khỏe để đề, vì bình chai vẫn có thể hiện điện áp cao khi không tải.

Nếu điện áp lên đúng ngưỡng lúc nổ máy mà bình vẫn cạn điện thì có thể do bình đã yếu, rò điện khi đỗ hoặc tiếp xúc kém. Còn nếu số đứng yên hoặc tụt xuống thì hệ nạp chưa làm việc, nguyên nhân có thể ở máy phát, dây dẫn, cọc bình hoặc mạch điều khiển, nên thay bình mới lúc này cũng cạn nhanh như bình cũ.

Điện áp ổn định khi giữ ga chưa đủ để kết luận hệ nạp cấp đủ dòng cho tải, còn nếu điện áp tụt thì thợ xét thêm mức tụt, phụ tải và sụt áp trên dây trước khi nghi máy phát yếu. Khi tăng tải mà điện áp tụt sâu thì nguyên nhân cũng có thể là máy phát yếu hoặc dây dẫn, tiếp xúc kém, nên thợ phải soát tiếp mới kết luận.

Các trị số trên chỉ là mức tham khảo thường gặp, vì mỗi dòng xe có ngưỡng riêng nên cẩm nang của xe là nguồn tra cuối cùng.

Đang chạy mà đèn đỏ thì làm gì ngay

Cách xử lý trong vài phút đầu quyết định anh em dừng xe ở chỗ an toàn hay bị chết máy giữa đường, vì bình không còn được nạp lại.

Việc đầu tiên là tắt bớt phụ tải không cần thiết như điều hòa, đài và đèn thừa để giảm tốc độ cạn bình. Sau đó anh em tấp vào chỗ gần và an toàn thay vì cố chạy xa, vì không có mốc thời gian chắc chắn cho biết bình còn giữ được bao lâu.

Nếu xe có đồng hồ điện áp trên táp-lô thì anh em ghi lại số đang hiện để đọc cho thợ qua điện thoại, vì con số giúp thợ hình dung tình trạng ngay.

Anh em không được tháo cọc bình lúc máy đang nổ để thử xem máy phát còn nạp hay không, vì thao tác này gây xung điện áp, dễ làm hỏng hộp điều khiển đắt tiền trên xe đời mới. Anh em cũng đừng cố chạy tiếp khi đèn ắc quy đã đỏ, bởi xe đang rút cạn bình và có thể chết máy ở đúng đoạn không tấp vào được.

Vì sao máy phát ngừng nạp

Thợ điện thường dò từ những chỗ dễ kiểm như dây curoa và cọc bình trước, rồi mới tới các chi tiết bên trong máy phát:

• Dây curoa chùng hoặc mòn: dây bóng lì, nứt chân chim hoặc chùng quá độ cho phép trong cẩm nang sẽ trượt trên puly nên máy phát quay thiếu vòng.
• Cọc bình và dây mát đóng ten: lớp ten chặn dòng nạp về bình, nên chà sạch và siết chặt lại thường cải thiện khi tiếp xúc là nguyên nhân.
• Chổi than (brush) mòn: chổi than tì vào vành trượt (slip ring) trên trục máy phát, khi mòn cụt thì tiếp xúc chập chờn khiến máy phát nạp chập chờn.
• Tiết chế (voltage regulator) hỏng: bộ điều áp không còn giữ được điện áp nên điện áp nạp có thể vọt cao làm sôi bình, hay mất nạp hoàn toàn.
• Đi-ốt nắn dòng (rectifier diode) hỏng: vài đi-ốt trong cụm bị thủng có thể làm dòng nạp yếu, nên điện áp đo được thấp hoặc dao động không ổn định.
• Cuộn dây hoặc bạc đạn hư: cuộn dây cháy hay đứt thường phải quấn lại hoặc thay cụm, còn bạc đạn hỏng thì thay bạc đạn hoặc cụm.

Anh em chỉ nên nhìn dây curoa khi máy đã tắt hẳn, còn căng lại dây, thay dây hay kiểm bộ tăng đai tự động thì để gara làm, vì cần dụng cụ và phải tránh các chi tiết đang quay.

Với cọc bình, anh em chỉ nên quan sát xem cọc có đóng ten hay lỏng, còn chà và siết thì để gara làm, vì tắt máy rồi ắc quy vẫn phóng dòng rất lớn nếu dụng cụ chạm đồng thời vào cực bình và thân xe. Lớp ten còn có tính ăn mòn và có thể ăn da, nên anh em đừng dùng tay trần chạm hay cạy mà cứ để gara làm sạch.

Chổi than mòn cụt sau thời gian dài, và thay chổi than thường có chi phí thấp hơn thay cả cụm. Với cuộn dây hoặc bạc đạn hư thì mức hỏng quyết định thay riêng bạc đạn hay thay cụm, nên gara cần tháo ra xem mới biết chi phí.

Số đo điện áp chỉ cho biết sơ bộ hệ nạp có làm việc hay không. Còn chổi than, tiết chế hay đi-ốt hỏng thì gara phải kiểm bằng thiết bị chuyên dụng và khi cần mới rã máy phát để xác nhận, nên phần này anh em để gara làm.

Khi nào phải giao xe cho gara

Một số dấu hiệu cho thấy vấn đề vượt tầm xử lý bên đường:

• Dây curoa và cọc bình đã kiểm, căng lại hoặc làm sạch mà điện áp lúc nổ máy vẫn không lên, khi đó lỗi nằm sâu hơn.
• Mùi khét, khói mỏng bốc ra từ máy phát hoặc vỏ máy phát nóng bất thường: tắt máy ngay và gọi gara.
• Tiếng hú hoặc lộc cộc phát ra từ máy phát có thể do bạc đạn hỏng, và để lâu bạc đạn kẹt cứng có thể kéo đứt cả dây curoa.

Khi điện áp vẫn không lên sau khi kiểm dây curoa và cọc bình, nguyên nhân có thể nằm ở máy phát, dây nguồn, dây mát, cầu chì hoặc mạch điều khiển.

Gặp mùi khét hay vỏ máy phát nóng bất thường thì anh em không sờ vào vỏ máy phát lúc còn nóng và không nổ máy lại để thử.

Gara Minh Nhựt có hơn 20 năm hoạt động, chuyên sửa xe tải, container và đầu kéo, nên anh em gọi 0902 915 871 để báo triệu chứng và số điện áp xe đang hiện nếu có. Gara sẽ tư vấn nên xử lý tại chỗ hay đưa xe về. Nếu xe nằm lại trong bán kính 20km quanh gara thì dịch vụ sửa xe tải lưu động nhận gọi 24 giờ mỗi ngày để hỗ trợ tại chỗ. Còn khi cần đưa xe vào gara thì anh em xem thêm dịch vụ sửa chữa xe tải của gara.

Bài liên quan: Xe tải đề yếu, đề lâu mới nổ, Cách khởi động xe khi hết bình và Cách chọn bình ắc quy xe tải chất lượng.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết bình hết điện là do ắc quy chai hay do máy phát không sạc?

Không thể phân biệt chắc chỉ bằng số điện áp hai cực, vì bình yếu, rò điện khi đỗ và tiếp xúc kém đều có thể cho số đo giống nhau. Vì vậy gara cần đo thêm khả năng chịu tải của bình khi đề và dòng nạp khi máy nổ. Anh em chỉ cần mô tả triệu chứng như đề lâu hay đèn ắc quy sáng vào lúc nào, rồi báo số điện áp xe hiển thị nếu có.

Máy phát không sạc thì xe còn chạy được bao xa?

Không có mốc cố định cho mọi xe, vì thời gian còn chạy được phụ thuộc lượng điện còn trong bình, độ bền của bình và lượng điện xe đang dùng. Khi điện tụt thấp thì xe có thể chết máy bất ngờ, và nếu đã chết máy giữa đường lúc bình cạn thì có thể không đề nổ lại được. Vì vậy anh em hãy tắt bớt phụ tải, tấp vào chỗ an toàn gần nhất và gọi hỗ trợ chứ đừng chạy cho tới khi hết điện.

Thay chổi than hay tiết chế có rẻ hơn thay cả cụm máy phát không?

Nếu cuộn dây và bạc đạn còn tốt thì thay riêng chổi than hoặc tiết chế thường có chi phí thấp hơn thay nguyên cụm, nên thợ ưu tiên hướng này trước. Còn khi cuộn dây đã cháy hoặc bạc đạn hỏng nặng thì có thể phải quấn lại hoặc thay nguyên cụm, và gara sẽ kiểm tra trước rồi báo các phương án cùng chi phí để anh em chọn.