Nhíp xe tải bị xệ hoặc gãy lá: cách chẩn đoán và xử lý đúng

Nhíp là bộ lá thép xếp chồng lên nhau, vừa đỡ tải trọng vừa giảm xóc và giữ trục cầu đúng vị trí, nên khi nhíp xệ hoặc gãy thì thân xe có thể nghiêng về một bên hoặc đuôi võng xuống. Mức nghiêng tùy lá nào hỏng, thiết kế và tải đang chở, và gầm có thể cọt kẹt hoặc lộp cộp lúc qua gờ, và ở mức nặng thì cầu có thể bị đẩy lệch khiến xe kéo lái sang một phía. Vì vậy anh em cần phân biệt lỗi nhẹ như bạc nhíp khô mỡ với lỗi nặng như lá nứt hoặc gãy. Bài này giúp anh em quan sát an toàn, hiểu các nguyên nhân, biết khi nào phải dừng xe và vì sao không nên đóng thêm lá để chở nặng hơn thiết kế.

Nhíp chịu tải thế nào

Bộ nhíp gồm nhiều lá thép cong xếp chồng, lá dài nhất nằm trên cùng và các lá ngắn dần ở dưới, nên khi xe nhận tải các lá ép sát vào nhau và duỗi bớt độ cong để hấp thụ trọng lượng hàng cùng lực từ mặt đường.

Các lá được giữ với nhau bằng bu lông định tâm (center bolt) ở giữa cùng các gông (kẹp) nhíp giữ các lá thẳng hàng. Ở nhiều loại nhíp, hai đầu lá chính uốn thành mắt nhíp và lắp vào khung qua bạc nhíp cùng ắc nhíp (spring pin), còn một số thiết kế thì một đầu tì trượt vào giá đỡ nên cấu tạo cụ thể tùy dòng xe.

Ở nhiều thiết kế treo, bộ lá này còn giữ trục cầu đúng vị trí dọc và ngang, nên nhíp vừa là chi tiết treo vừa là chi tiết định vị cầu. Còn quang nhíp (U-bolt) bó chặt bộ lá xuống dầm cầu để cả cụm không xê dịch khi xe tăng tốc hay phanh gấp.

Nhíp chỉ là một phần của hệ thống treo, vì cùng làm việc với nó còn có giảm xóc và các khớp nối, nên muốn biết cả cụm được sửa ra sao thì anh em xem cách sửa chữa hệ thống treo xe tải.

Độ cứng của bộ nhíp do nhà sản xuất tính theo tải cho phép của từng dòng xe, nên số lá và độ dày lá là thông số cố định chứ không phải chi tiết để tăng giảm tùy ý.

Tự chẩn nhíp xệ hay gãy từng bước

Anh em chỉ quan sát từ bên ngoài khi xe đã dỡ hàng, đỗ trên nền phẳng, tắt máy, kéo phanh tay và chèn bánh, vì chui vào gầm khi xe chưa chèn bánh rất nguy hiểm. Việc nào cần kích xe, tháo quang nhíp, đo lực siết hoặc chạy thử thì anh em để gara làm.

1. Quan sát chiều cao gầm hai bên, nếu một bên thấp rõ thì soi kỹ nhíp bên đó, sau khi loại trừ lốp non hơi và nền đỗ không phẳng.
2. Nhìn dọc bộ nhíp từng bên từ ngoài xe, có đèn soi nếu cần, để tìm lá thép nứt ngang, gãy rời hoặc xô lệch so với các lá khác.
3. Nhìn quang nhíp xem đai ốc có lỏng hay dịch chuyển không, và bộ lá có trượt khỏi vị trí trên dầm cầu hay xô lệch không.
4. Nhìn mắt nhíp, bạc và ắc nhíp ở chỗ nhíp gắn vào khung xem có khe hở rõ, mòn lệch hoặc mỡ khô không.
5. Xem khe giữa các lá nhíp, nếu có vệt gỉ đỏ ứa ra thì các lá đang cọ nhau.
6. Thấy dấu hiệu nào ở đây thì đừng chạy thử để xác nhận mà gọi gara, vì lá nứt hoặc liên kết cầu hỏng có thể gây mất lái.

Bu lông định tâm nằm giữa bộ lá và thường bị các chi tiết lắp ghép che khuất, nên từ bên ngoài anh em không xác nhận được nó còn nguyên hay đã đứt, và nếu thấy các lá lệch nhau thì hãy báo gara kiểm. Nếu anh em từng nghe tiếng cọt kẹt khi chuyển hướng hay qua gờ thì mắt nhíp, bạc và ắc là chỗ đáng nghi trước, nhưng cần gara xác nhận. Ma sát giữa các lá có thể là hoạt động bình thường tùy thiết kế, nên vệt gỉ chưa đủ để kết luận lá rạn hay thiếu mỡ, và anh em cứ ghi nhận để báo gara chứ đừng tự bơm mỡ vào khe.

Các nguyên nhân làm nhíp xệ hoặc gãy

Nhíp xệ hoặc gãy thường do bạc và ắc nhíp mòn, quang nhíp lỏng, lá bị mỏi kim loại, chở quá tải thường xuyên hoặc bu lông định tâm đứt.

• Bạc nhíp và ắc nhíp mòn hoặc khô mỡ gây tiếng cọt kẹt ở mắt nhíp khi chuyển hướng hoặc qua gờ, mòn nhiều thì còn rơ.
• Quang nhíp lỏng: đai ốc quang không đủ lực siết làm bộ lá xê dịch trên dầm cầu, gây tiếng lộp cộp và làm cầu lệch nhẹ.
• Lá nhíp nứt hoặc gãy do mỏi kim loại: sau thời gian dài chịu tải nặng, thép lá nứt dần rồi gãy, nhất là quanh lỗ bu lông định tâm.
• Gãy lá do quá tải thường xuyên: chở vượt tải cho phép nhiều lần đẩy ứng suất trong lá vượt giới hạn, khiến lá gãy sớm hơn thiết kế.
• Bu lông định tâm đứt: các lá mất điểm giữ chung nên trượt lệch, làm cầu lệch và xe kéo lái sang một phía.

Nếu chỉ khô mỡ và bạc, ắc thuộc loại có thiết kế bôi trơn thì thợ tra mỡ theo khuyến cáo của hãng, còn khi bạc và ắc đã mòn thì thay, vì tra mỡ không khắc phục được độ rơ do mòn. Nếu tiếng kêu vẫn còn thì cần soát thêm nguồn khác, vì tiếng kêu ở gầm có thể đến từ nhiều chỗ. Với quang nhíp lỏng, siết lại đúng lực thường xử lý được, nhưng phải kiểm quang có bị giãn và các mặt lắp có mòn không; quang đã giãn thì phải thay chứ không siết lại, vì để lâu bộ lá sẽ cọ mòn.

Quanh lỗ bu lông định tâm, chỗ khoét lỗ tập trung ứng suất nên vết mỏi hay xuất hiện ở đó. Phải thay đúng chủng loại theo cẩm nang của từng loại nhíp, và nhiều thiết kế buộc thay cả bộ khi có lá nứt hoặc gãy chứ không thay lẻ được, còn nếu giữ nguyên thói quen chở nặng thì lá mới cũng sẽ gãy lại.

Khi bu lông định tâm đứt, bộ lá xê dịch trên dầm cầu và trường hợp này có thể rất nguy hiểm, nên anh em để gara thay và kiểm lại vị trí cầu.

Những việc nên và không nên làm với nhíp

Với nhíp, các việc nên làm gồm:

• Dỡ bớt hàng khi xe đã đỗ an toàn và thấy xe xệ hoặc lá gãy, vì tải nặng làm lá còn lại chịu thêm lực rồi gãy tiếp.
• Kiểm bộ nhíp cả hai bên, vì hai bên cùng chịu tải và cùng tuổi nên bên còn lại có thể đã mỏi gần bằng bên hỏng.
• Tra mỡ đúng loại cho bạc và ắc nhíp theo khuyến cáo của hãng, còn khe giữa các lá chỉ tra khi nhíp thuộc loại cho phép.
• Kiểm lại lực siết quang nhíp định kỳ theo khuyến cáo và ngay khi thấy dấu hiệu lỏng hoặc xê dịch, rồi để gara siết bằng dụng cụ đo lực.
• Thay nhíp đúng chủng loại theo tải cho phép của dòng xe, vì nhíp sai độ cứng hoặc số lá có thể khiến xe xệ, gãy sớm hoặc xóc mạnh.

Khi thay nhíp, căn cứ là thông số của hãng chứ không phải cảm giác, còn việc kiểm lại lực siết quang nhíp thì để gara siết bằng dụng cụ đo lực.

Còn những việc không nên làm gồm:

• Đóng thêm lá nhíp để chở nặng hơn thiết kế, vì có thể vi phạm quy định tải trọng, ảnh hưởng kiểm định và dồn tải lên khung, cầu.
• Thay lẻ một lá mới vào bộ đã mỏi khi hãng cấm thay lẻ, vì lá mới có độ cong, độ cứng khác lá cũ đã biến dạng.
• Hàn vá lá nhíp gãy để chạy tiếp, vì mối hàn không chịu được ứng suất uốn lặp lại.

Tải dồn lên khung cùng cầu khi đóng thêm lá có thể vượt giới hạn thiết kế, còn khi thay lẻ thì tải có thể dồn không đều lên từng lá.

Khi nào nên dừng xe và giao cho gara

Anh em nên dừng xe và giao cho gara ngay khi có lá nhíp gãy rời, bu lông định tâm đứt, quang nhíp không siết được, bộ lá xô lệch trên dầm cầu, lốp cạ vào khung hoặc xe kéo lái rõ sang một bên. Đây là những dấu hiệu bộ nhíp hoặc liên kết cầu có thể đã hỏng nặng, và nguy cơ mất lái tăng cao.

Nếu lá gãy giữa đường khi đang chở nặng, tài xế cần dừng ở nơi an toàn, chèn bánh và gọi gara hỗ trợ thay vì chạy tiếp, vì bộ nhíp đã hỏng có thể làm cầu xê dịch và xe khó điều khiển.

Gara Minh Nhựt có hơn 20 năm hoạt động, nhận kiểm bộ nhíp, thay đúng chủng loại theo tải cho phép và căn chỉnh lại cầu. Vì vậy khi xe có các dấu hiệu trên, anh em gọi 0902 915 871 để báo tình trạng xe, hoặc xem dịch vụ sửa chữa xe tải của gara.

Bài liên quan: Xe tải bị lệch lái, ăn lái một bên và Xe tải rung tay lái ở tốc độ cao.

Câu hỏi thường gặp

Xe xệ một bên nhưng nhíp chưa gãy có chạy tiếp được không?

Anh em không nên tự chạy tiếp khi chưa kiểm được nguyên nhân, vì xe xệ một bên có thể do nhíp yếu hoặc nứt, quang nhíp lỏng, nhưng cũng có thể do lốp non hơi hoặc tải lệch. Từ bên ngoài chưa phân biệt chắc được các nguyên nhân này nên chưa loại trừ được nguy cơ gãy đột ngột khi chở nặng. Anh em hãy đỗ nơi an toàn, chèn bánh, dỡ bớt hàng và kiểm lốp cùng cách xếp tải. Nếu xe vẫn xệ thì gọi gara kiểm nhíp, vì lá nứt hoặc liên kết cầu hỏng vẫn có thể gây mất lái dù xe đã nhẹ tải.

Thay một lá nhíp gãy hay phải thay cả bộ?

Tùy thiết kế của bộ nhíp và tình trạng các lá còn lại, nên anh em cần để thợ kiểm tra rồi mới quyết, vì nhiều thiết kế buộc thay cả bộ khi có lá nứt hoặc gãy. Nếu chỉ một lá nứt do va chạm cục bộ mà hãng cho phép thay lẻ thì thợ có thể thay đúng lá đó cùng chủng loại. Còn khi lá gãy do mỏi kim loại thì các lá còn lại cũng có thể đã mỏi gần tới mức tương tự, nên thay cả bộ thường hợp lý hơn. Anh em cũng nên để gara kiểm cả bên nhíp còn lại, vì thay bên hỏng không tự bảo đảm hai bên cân bằng.

Nhíp đã xệ thì đóng thêm lá cho cứng lại có được không?

Không nên, vì xe xệ có thể là dấu hiệu nhíp đã mỏi hoặc mất độ cong, mà thêm lá chỉ che triệu chứng chứ không phục hồi bộ nhíp cũ. Bộ nhíp cứng hơn thiết kế làm xe xóc hơn và dồn thêm lực lên khung, cầu, bạc nhíp, đồng thời có thể vi phạm quy định về tải trọng và ảnh hưởng tới kiểm định. Anh em nên để gara kiểm bộ nhíp rồi thay đúng chủng loại theo thông số của dòng xe.