Thắng hơi xe tải là gì: cấu tạo và nguyên lý hoạt động

Thắng hơi xe tải, còn gọi là phanh hơi hay phanh khí nén, là hệ phanh dùng khí nén để ép bố phanh vào tang trống hoặc đĩa, với khí nén do máy nén khí của động cơ tạo ra. Hệ này thường có trên xe tải nặng, đầu kéo và xe container vì cần lực phanh lớn và phải nối được hệ phanh của rơ-moóc, còn xe tải nhỏ thường dùng phanh dầu. Bài này giải thích cấu tạo, nguyên lý, điểm khác phanh dầu và các phanh phụ, cùng dấu hiệu áp khí tụt để anh em biết khi nào phải dừng xe.

Xe tải hiện dùng những loại phanh nào

Khi nói các loại phanh xe tải, anh em nên tách theo cách truyền lực trước, vì cách truyền lực quyết định cách kiểm tra và cách sửa:

• Phanh dầu: bàn đạp đẩy dầu trong xy-lanh cái tới xy-lanh con ở từng bánh, nên hệ này thường gặp trên xe tải nhỏ.
• Phanh dầu trợ lực hơi: khí nén hỗ trợ đẩy còn lực ép ở bánh vẫn truyền bằng dầu, thường gặp trên xe tải trung, có đồng hồ áp khí.
• Phanh hơi: khí nén ép bố trực tiếp qua bầu phanh, nên hệ này dùng trên xe tải nặng, đầu kéo và xe container.

Xe có đồng hồ áp khí và tiếng xả hơi khi nhả phanh thường là phanh hơi, nhưng phanh dầu trợ lực hơi cũng có đồng hồ áp khí, nên nếu chưa chắc thì anh em hãy xem sổ hãng hoặc hỏi gara. Ngoài ba hệ này, xe nặng còn có phanh đỗ, phanh khẩn cấp và các phanh phụ, nên các phần sau sẽ nói lần lượt từng loại.

Thắng hơi gồm những bộ phận nào

Hệ thắng hơi tang trống dùng cam, kiểu phổ biến trên xe tải, đi từ nơi tạo khí nén tới bố ép vào tang trống, nên anh em nhớ theo thứ tự từ máy nén tới bố phanh sẽ dễ lần ra chỗ hỏng:

• Máy nén khí: được động cơ dẫn động để bơm khí nén vào bình chứa, nên khi máy nén yếu thì áp khí lên chậm.
• Bộ tách nước và bình chứa: khí nén được tách nước rồi trữ lại, vì hơi ẩm lọt vào lâu ngày có thể làm hỏng van.
• Van phanh chân: bàn đạp tác động lên van này để điều tiết áp suất khí đưa tới bầu phanh, nên áp suất càng cao thì lực phanh càng lớn.
• Bầu phanh: khí nén đẩy cần đẩy ra, nên đây là chỗ biến áp khí thành lực cơ khí ép bố.
• Cần điều chỉnh và cam: cần điều chỉnh xoay trục cam để ép guốc vào tang, loại chỉnh tay phải chỉnh lại khi bố mòn.
• Bố phanh và tang trống: bố cọ vào tang để giảm tốc, nên hai chi tiết này mòn dần theo số lần phanh.
• Đồng hồ áp khí và còi báo: cho biết áp khí trong hệ, nên khi còi hoặc đèn báo thiếu hơi thì anh em tìm chỗ an toàn dừng xe.

Cần điều chỉnh (slack adjuster) loại tự động, khi hoạt động đúng, sẽ tự bù phần mòn của bố, còn bố và tang thì mòn dần theo số lần phanh nên cần được kiểm theo lịch của hãng.

Nguyên lý hoạt động của thắng hơi

Khi động cơ chạy, máy nén bơm khí vào bình chứa tới mức áp làm việc của hãng, rồi khi anh em đạp phanh thì van phanh chân đưa khí tới bầu phanh để ép bố vào tang, còn khi nhả chân thì khí thừa xả ra và lò xo hồi vị kéo bố rời tang.

Chỉ khi áp khí đạt mức làm việc thì phanh chính mới có đủ khí dự trữ cho những lần phanh liên tiếp. Phanh đỗ có thể nhả trước khi hệ đạt áp vận hành yêu cầu, nên anh em phải xem kim áp và cảnh báo thiếu hơi theo hướng dẫn của hãng, chứ nhả được phanh đỗ chưa chứng tỏ xe đủ điều kiện chạy.

Khi anh em đạp phanh, van phanh chân điều tiết áp suất khí từ bình tới bầu phanh, nên đạp càng sâu thì áp suất càng cao và phanh càng mạnh, tới mức tối đa mà áp khí trong hệ cho phép. Vì bàn đạp chủ yếu điều khiển van còn khí nén mới tạo lực ép bố, tài xế đạp nhẹ mà xe nặng vẫn có lực phanh lớn. Ở phanh tang trống, khí đẩy cần đẩy ra rồi cần điều chỉnh xoay cam để ép bố vào tang trống, nên lực phanh tăng theo áp khí.

Khi nhả chân, van xả khí thừa ra ngoài thành tiếng xì đặc trưng, và lò xo hồi vị kéo bố rời khỏi tang để bánh quay tự do.

Phanh đỗ và phanh khẩn cấp thường dùng bầu phanh tích năng có lò xo mạnh bên trong, còn thợ và tài xế thường gọi là lốc kê. Ở loại bầu này khí nén giữ lò xo nén lại để nhả phanh, nên khi anh em kéo phanh đỗ hoặc khi áp khí trong hệ tụt thấp thì lò xo bung ra và ép phanh.

Vì vậy ở xe có cấu hình này, mất hơi thì lò xo ép phanh và xe thường không chạy được. Mức giữ xe thực tế còn phụ thuộc tình trạng cơ cấu phanh, độ chỉnh, tải và độ dốc, nên anh em vẫn phải chèn bánh khi đỗ chứ không coi lốc kê là đủ an toàn tuyệt đối.

Thắng hơi khác phanh dầu ở những điểm nào

Khi so với phanh dầu, thắng hơi có những điểm mạnh sau:

• Lực phanh lớn mà chân nhẹ: khí nén làm việc ép bố, nên xe nặng vẫn được phanh mạnh mà tài xế không phải đạp quá gắng.
• Nối được rơ-moóc: khí nén dẫn sang rơ-moóc qua ống nối, nên cả đoàn xe được phanh cùng lúc.
• Nguồn khí được bổ sung liên tục: máy nén bơm bù khi áp giảm, nên một chỗ rò nhỏ chưa làm mất phanh ngay nhưng vẫn phải sửa sớm.

Bù lại, thắng hơi cũng có những hạn chế mà anh em cần biết:

• Nhiều chi tiết hơn: thêm máy nén, bình chứa, ống và van nên hệ thống cồng kềnh hơn phanh dầu, và có nhiều chỗ hơn có thể rò khí.
• Phản hồi chậm hơn một nhịp: khí nén phải đi qua đường ống tới từng bầu phanh nên lực phanh đến sau chân đạp một chút.
• Phụ thuộc áp khí: áp khí thấp thì phanh yếu, nên xe phải có đồng hồ và còi báo để tài xế biết mà dừng.
• Cần chăm sóc đường khí: nước đọng trong bình chứa phải xả theo lịch của hãng vì hơi ẩm làm hỏng van.

Xe có bộ sấy khí vẫn phải kiểm bình chứa, còn bộ sấy thì bảo dưỡng thêm theo hướng dẫn của hãng.

Ngược lại phanh dầu có cấu tạo gọn và bàn đạp phản hồi trực tiếp, nhưng lực phanh bị giới hạn bởi lực chân và bộ trợ lực nên khó đáp ứng xe quá nặng. Ngoài ra dầu phanh ngậm nước lâu ngày sẽ sôi ở nhiệt độ thấp hơn, nên khi phanh liên tục dầu dễ sinh hơi và bàn đạp lún.

Phanh khí xả và phanh từ hỗ trợ phanh chính thế nào

Ngoài phanh chính, xe nặng còn dùng phanh phụ để giảm tốc mà không cần ép bố, nhưng phanh phụ không thay được phanh chính, vì chúng chỉ làm xe chậm dần chứ không giữ xe đứng hẳn.

• Phanh khí xả: van bướm đóng bớt đường ống xả khi nhả ga và bật phanh, tạo lực cản để động cơ kìm xe chậm lại.
• Phanh từ: còn gọi là phanh điện từ, dùng dòng điện qua cuộn dây tạo từ trường cản trục truyền động, nên xe giảm tốc không cần bố cọ tang.

Phanh phụ có ích nhất khi xuống dốc dài, vì phanh chính bị rà liên tục sẽ nóng lên và giảm hiệu quả, hiện tượng này gọi là brake fade (phanh giảm hiệu quả do quá nóng). Khi bố nóng thì hệ số ma sát của bố tụt xuống, còn tang nóng thì giãn ra làm hành trình cần đẩy dài thêm, và cả hai đều làm lực phanh giảm.

Vì vậy anh em nên hạ số và dùng phanh phụ từ đầu dốc theo hướng dẫn vận hành của xe để bớt tải cho phanh chính, thay vì rà phanh liên tục tới chân dốc. Trên đường trơn thì anh em giảm mức hãm, vì lực hãm dồn vào các bánh chủ động có thể làm những bánh này mất độ bám. Anh em xem thêm bài phanh điện từ trên xe tải, xe khách về phanh từ và bài 4 kỹ thuật phanh xe tải đúng cách để biết cách phối hợp các loại phanh khi xuống dốc.

Cơ cấu phanh ở bánh dùng tang trống hay đĩa

Dù truyền lực bằng dầu hay bằng hơi thì phần ma sát ở bánh vẫn là tang trống hoặc đĩa, trong đó tang trống có guốc mang bố bung ra ép vào mặt trong của tang, còn phanh đĩa có má kẹp hai bên đĩa.

Tang trống vẫn rất phổ biến trên xe tải, nhưng vì cấu tạo kín nên thường thoát nhiệt kém hơn đĩa, nên khi phanh liên tục ở dốc dài thì tang nóng lên và dễ bị fade hơn phanh đĩa.

Phanh đĩa hơi trên xe nặng có cơ cấu ở bánh khác với cam của tang trống, nên cách kiểm tra và cách điều chỉnh cũng khác, và anh em cần thông số của hãng cho từng kiểu. Bài cách tăng bố thắng xe tải nói về bước chỉnh bố ở phanh tang trống, còn bài bố thắng xe tải cấu tạo và cách bảo dưỡng nói về phần ma sát, nên anh em đọc thêm khi cần biết mốc phải thay bố.

Thắng hơi thường hư những gì và tự kiểm ra sao

Các hư hỏng hay gặp nằm ở đường khí và ở phần ép bố, nên mỗi loại cho dấu hiệu riêng như sau:

• Rò khí: nghe tiếng xì ở bầu phanh, đầu ống hoặc van và thấy kim áp tụt khi xe đứng yên, nhưng nguyên nhân cần gara xác định.
• Bố mòn hoặc chỉnh sai: cần đẩy phải đi dài hơn mới ép được bố nên phanh ăn trễ dù bàn đạp vẫn như cũ.
• Bầu phanh hỏng: màng bầu phanh rách thì khí thoát ra ngoài, nên bánh đó ăn phanh yếu hoặc không ăn.
• Bố kẹt không nhả: bố vẫn cọ tang khi đã nhả chân nên bánh nóng, có mùi khét hoặc tiếng két, xem bài thắng xe tải kêu két két.

Kim áp tụt còn có thể do nguồn cấp khí yếu chứ không chỉ do rò, còn cần đẩy phải đi dài hơn khi cần chỉnh tay chưa được chỉnh lại hoặc cần tự động bị kẹt.

Anh em có thể quan sát dấu hiệu rò khí mà không cần chui gầm, chỉ cần nhìn kim áp và nghe tiếng xì theo các bước sau, không đạp phanh thử:

1. Đỗ xe ở nơi bằng phẳng, kéo phanh đỗ và chèn bánh, để mọi người đứng ngoài tầm bánh xe khi xe còn nổ máy.
2. Ngồi ở ghế lái, nổ máy cho kim áp lên mức làm việc của hãng rồi tắt máy, vì có đủ áp mới thấy kim tụt hay không.
3. Vẫn ngồi trong cabin nhìn kim áp vài phút khi phanh đỗ còn kéo, vì kim sụt nhẹ lúc đầu khi khí ổn định thì chưa chắc là hỏng.
4. Xuống xe, đi quanh xe ngoài tầm bánh và nghe tiếng xì ở bầu phanh, đầu ống hoặc van, vì máy tắt thì tiếng xì nhỏ dễ nghe hơn.
5. Nếu nghe tiếng xì liên tục hoặc kim tụt rõ và đều thì đừng chạy xe, vì có thể rò khí hoặc nguồn khí yếu, cần gara kiểm tra.

Cách này chỉ thấy chỗ rò lộ ra khi xe đứng yên, còn rò ở mạch phanh chính có thể chỉ xuất hiện lúc đạp phanh. Vì mức tụt áp cho phép còn tùy hãng, anh em để gara đo tụt áp và hành trình bằng dụng cụ theo thông số của hãng xe chứ đừng chui gầm hay đạp phanh thử để đo. Nếu bàn đạp xuống thấp hoặc hẫng, anh em đọc thêm bài bàn đạp phanh xe tải bị thấp hoặc hẫng để phân biệt nguyên nhân ở phanh hơi và phanh dầu.

Khi nào phải dừng xe ngay và gọi gara

Có mấy dấu hiệu cho thấy áp khí đang tụt hoặc phanh đang mất hiệu quả, nên anh em cần nhận ra chúng sớm. Khi gặp một trong số đó, anh em phải dừng xe ngay ở chỗ an toàn, chèn bánh rồi gọi Gara Minh Nhựt để được hỗ trợ sửa lưu động hoặc kéo xe, thay vì tự lái về:

• Còi hoặc đèn báo thiếu hơi kêu không tắt, hoặc kim áp tụt thấp khi chạy, vì bình chứa có thể không đủ khí cho các lần phanh liên tiếp.
• Xe có bầu tích năng mà lốc kê tự ép, nặng nề hoặc không chạy được khi áp tụt, vì lò xo có thể đã ép phanh do thiếu hơi.
• Phanh ăn trễ hoặc yếu rõ rệt dù bàn đạp có thể vẫn bình thường, vì không còn dự phòng cho lần phanh gấp.
• Bánh nóng, có mùi khét, bốc khói hoặc phanh yếu dần khi xuống dốc, vì bố có thể đang kẹt hoặc phanh đã quá nhiệt.

Với phanh yếu thì nguyên nhân cần kiểm tra bằng dụng cụ chứ không đoán từ cảm giác, còn khi bánh nóng hoặc bốc khói thì anh em dừng ở chỗ an toàn cho phanh nguội và không chạm vào tang trống nóng.

Nếu các dấu hiệu này xuất hiện khi xe đang chạy, anh em giữ chắc tay lái, nhả ga, hạ số và dùng phanh phụ nếu mặt đường đủ bám, vì phanh động cơ giúp giảm tốc mà không phải đạp phanh chính. Anh em tránh đạp nhồi phanh chính vì mỗi lần đạp đều tiêu hao khí, rồi bật đèn cảnh báo, tìm chỗ an toàn để dừng, kéo phanh đỗ, chèn bánh và gọi gara, không chui gầm.

Gara Minh Nhựt kiểm tra thắng hơi những gì

Gara Minh Nhựt kiểm được cả phanh hơi lẫn phanh dầu nên xe tải nặng, đầu kéo hay xe container đều đưa tới được. Khi anh em báo triệu chứng, thợ đo hành trình cần đẩy theo thông số của hãng xe rồi soát bố, tang, cam, cần điều chỉnh, bầu phanh cùng các chỗ rò khí để biết chỗ nào phải thay.

Hạng mục và giá được chốt trước khi làm, nên anh em biết rõ phần nào phải thay và phần nào còn dùng được.

Anh em có thể xem thêm dịch vụ sửa chữa xe tải, xe container, xe đầu kéo của gara, hoặc gọi 0902 915 871 và báo đời xe cùng triệu chứng để gara tư vấn hướng xử lý.

Câu hỏi thường gặp

Xe tải bị tụt hơi là do đâu?

Tụt hơi có thể do rò khí ở bầu phanh, ống hoặc van, do máy nén và đường cấp khí yếu nên bơm không kịp, hoặc do phanh liên tiếp làm khí tiêu hao nhanh hơn lượng bơm bù. Vì kim áp tụt chưa đủ để kết luận nguyên nhân, anh em đừng tự đoán rồi chạy tiếp mà nên gọi Gara Minh Nhựt để kiểm tra đường khí bằng dụng cụ theo thông số của hãng.

Lốc kê xe tải là gì?

Lốc kê là cách gọi thông dụng của bầu phanh tích năng dùng lò xo, dù có nơi cũng dùng từ này để chỉ cả hệ phanh hơi, còn cách bầu này hoạt động anh em xem ở mục nguyên lý phía trên. Vì bên trong là lò xo nén rất mạnh, anh em không nên tự tháo bầu tích năng, và nếu lốc kê không nhả dù áp khí đã lên đủ thì nên để gara kiểm tra.

Có tự chỉnh thắng hơi xe tải được không?

Anh em không nên tự chỉnh, vì việc chỉnh phải dựa trên hành trình cần đẩy theo thông số của hãng, cần dụng cụ và đúng trạng thái phanh, còn chỉnh sai có thể làm phanh ăn trễ hoặc bó phanh. Thao tác này cũng đòi hỏi chui gầm, nên khi phanh có dấu hiệu ăn trễ anh em hãy đỗ xe an toàn, chèn bánh và để Gara Minh Nhựt kiểm tra.

Nếu thấy bài viết có ích, anh em có thể thêm Gara Minh Nhựt vào Nguồn ưu tiên trên Google, để những lần tìm sau Google có thể hiện bài của gara cho anh em nhiều hơn.

Thêm vào Nguồn ưu tiên
trên Google