Xe tải kẹt số hoặc khó vào số: nguyên nhân và cách xử lý

Xe tải kẹt số là khi cần số không vào được vị trí hoặc phải dùng lực mới vào, hoặc đang mắc ở một số mà không về được số 0, và nhiều khi kèm tiếng kít hay nghiến răng lúc gài. Lỗi này thường nằm ở một trong ba chỗ: ly hợp (côn) không cắt hết lực từ máy, cơ cấu chuyển số bị rơ hoặc chỉnh lệch, hay chi tiết gài số bên trong hộp số đã mòn. Vì vậy cách kiểm hợp lý là đi từ ngoài vào trong, để khỏi hạ hộp số khi lỗi chỉ nằm ở bàn đạp côn. Bài này giúp anh em tách lỗi ở côn với lỗi ở hộp số bằng những thao tác an toàn, biết các nguyên nhân và khi nào phải dừng xe để gara xử lý.

Vì sao số khó vào và vào số nghe kêu

Nhiều hộp số xe tải có các cặp bánh răng luôn ăn khớp với nhau, trong đó bánh răng của số nào quay rơ trên trục cho tới khi ống gài trượt vào nối nó với trục. Khi anh em gạt cần số, càng cua đẩy ống gài tới khớp với răng gài của bánh răng, nên số chỉ vào êm nếu hai bên quay gần cùng tốc độ.

Muốn vậy thì côn phải cắt dứt lực từ máy, để trục sơ cấp không còn bị máy kéo quay và tốc độ bánh răng có thể tiến gần tới tốc độ ống gài. Nếu côn cắt chưa hết thì trục sơ cấp vẫn quay theo máy, ống gài phải ăn vào bánh răng đang quay lệch tốc độ, nên anh em cảm thấy số nặng và nghe tiếng nghiến răng. Cấu tạo chi tiết còn khác nhau theo từng hãng, nên bài chỉ mô tả nguyên lý chung.

Ở hộp số có bộ đồng tốc (synchronizer), vòng ma sát hình côn kéo hai bên về cùng tốc độ trước khi cho răng gài vào. Khi vòng này mòn thì ma sát giảm, hai bên chưa kịp cùng tốc độ nên tiếng kít vang lên lúc gài. Còn nhiều hộp số xe tải nặng không có đồng tốc, nên tài xế phải tự khớp vòng tua bằng cách đạp côn hai lần, và làm sai kỹ thuật này cũng gây tiếng nghiến giống như lỗi hộp số.

Cách phân biệt lỗi ở côn với lỗi ở hộp số ngay tại chỗ

Anh em làm các bước sau khi xe đã đỗ nơi bằng phẳng, kéo phanh đỗ, chèn bánh và không có ai đứng dưới gầm hay trước sau xe, vì thử số sai cách có thể làm xe giật hoặc lăn.

Trước khi nổ máy, anh em lắc nhẹ cần số qua lại để chắc cần đang ở số 0. Nếu cần không về được số 0 thì đừng nổ máy mà gọi gara, vì xe còn mắc số và côn có thể không cắt nên xe dễ nhích hoặc lao khi máy nổ. Còn nếu cần đã ở số 0 thì anh em làm tiếp các bước sau:

1. Nổ máy khi cần ở số 0, đạp côn hết hành trình, thử vào số một hoặc số lùi, rồi đưa cần về số 0 trước khi nhả côn.
2. Tắt máy rồi gài lần lượt từng số, vì lúc này máy không còn kéo trục sơ cấp quay.
3. Ghi lại xem số khó ở mọi số hay chỉ vài số, vì hai trường hợp chỉ về hai hướng khác nhau.
4. Xe côn thủy lực thì nhìn mức dầu côn ở bình chứa và thử bàn đạp, vì dầu tụt hoặc bàn đạp hẫng có thể do lọt khí, rò dầu.
5. So sánh lúc máy nguội với lúc đã chạy ấm, vì dầu hộp số càng đặc khi nguội thì số càng nặng.

Ở bước một, nếu số vào nặng hay nghe nghiến răng thì hướng nghi ngờ là côn chưa cắt hết, vì trục sơ cấp có thể vẫn còn quay theo máy, dù phanh ly hợp mòn hoặc cơ cấu chuyển số cũng cho triệu chứng tương tự. Thử xong anh em đưa cần về số 0 trước khi nhả côn để xe không giật hoặc chết máy.

Ở bước hai, nếu số vào nhẹ khi tắt máy mà nặng khi nổ máy thì lỗi nghiêng về côn, còn nếu tắt máy vẫn nặng thì nghiêng về cơ cấu chuyển số hoặc bên trong hộp số, nhưng phép thử này chỉ cho hướng nghi ngờ nên chưa đủ để kết luận khi chưa có số đo. Ở bước ba, số khó ở mọi số hướng về côn hoặc cơ cấu cần số, còn khó riêng một vài số hướng về cụm gài của chính các số đó.

Ở bước bốn, xe dùng cơ cấu điều khiển côn khác thì bỏ qua bước này, và anh em xem sổ hướng dẫn để biết xe thuộc loại nào. Ở loại thủy lực anh em chỉ nhìn chứ không tự xả gió, vì xả sai quy trình sẽ cho khí lọt thêm vào hệ.

Ở bước năm, số nặng lúc nguội sẽ dịu dần khi dầu ấm lên, nhưng chưa đủ để kết luận đồng tốc mòn, vì dầu sai cấp cũng gây ra hiện tượng này, nên cần kiểm loại dầu theo hãng xe trước.

Các bước trên chỉ giúp khoanh vùng, còn việc đo hành trình bàn đạp, xả gió đường dầu côn hay soi cơ cấu dưới gầm cần dụng cụ và phải kê chống xe cho an toàn, nên anh em để gara làm.

Các nguyên nhân thường gặp xếp từ ngoài hộp số vào bên trong

Thứ tự dưới đây đi từ những chỗ nằm ngoài hộp số, kiểm được mà không phải tháo hộp số ra, tới những chi tiết nằm sâu bên trong.

• Côn không cắt hết do chỉnh sai hành trình bàn đạp, hoặc ở xe côn thủy lực do thiếu dầu, lọt khí, rò xy-lanh côn.
• Đĩa côn cong vênh, kẹt trên then hoa trục sơ cấp hoặc có thể dính vào bánh đà sau thời gian xe đỗ lâu.
• Phanh ly hợp (clutch brake) mòn ở xe có trang bị, nên số một và số lùi nghe kêu khi gài lúc đứng yên.
• Dầu hộp số sai cấp có thể làm số nặng nhất là lúc nguội, còn dầu thiếu hoặc quá bẩn làm chi tiết mòn nhanh.
• Cần số, dây số hoặc khớp nối chuyển số rơ, rão hay chỉnh lệch làm ống gài đẩy không tới hết khớp dù côn và hộp số còn tốt.
• Càng cua cong hoặc mòn có thể đẩy ống gài lệch, nên riêng một cấp số bị cứng, khó vào hoặc dễ tự nhảy ra.
• Ở hộp số có đồng tốc, vòng đồng tốc mòn khiến răng gài vào khi hai bên chưa cùng tốc độ, nên nghe kít riêng ở số có vòng mòn.
• Răng gài, ống gài hoặc bạc trục mòn là nhóm nằm sâu nhất trong hộp số.

Khi côn không cắt hết thì bàn ép không nhả hết đĩa côn nên số nào cũng dễ nặng, còn đĩa côn cong vênh hoặc kẹt thì dù đã đạp hết côn, đĩa vẫn kéo trục quay theo. Ở phanh ly hợp mòn, đạp côn hết hành trình mà trục sơ cấp vẫn chưa dừng.

Dầu thiếu hoặc quá bẩn làm bôi trơn kém nên tiếng kêu tăng dần, vì vậy cấp nhớt và lượng dầu phải theo hướng dẫn của hãng xe. Cần số, dây số rơ thì nên kiểm trước khi tính chuyện mở hộp số, còn càng cua cong hoặc mòn thường phải mở nắp hộp số mới kiểm chắc được.

Khi khe hở ở răng gài, ống gài hoặc bạc trục đã lệch nhiều thì có thể phải đại tu cả cụm chứ không chỉ thay một chi tiết.

Kỹ thuật vào số đúng và điều cần tránh

Khi xe đứng yên và vào số ban đầu, anh em đạp côn dứt khoát hết hành trình để côn cắt trọn. Còn khi đang chạy mà sang số thì chỉ cần đạp đủ để cắt côn, vì xe có phanh ly hợp mà nhấn kịch sàn lúc đang chạy sẽ làm hại chi tiết này.

Với hộp số không có đồng tốc, kỹ thuật đạp côn hai lần giúp vào số êm hơn: anh em đưa cần về số 0, nhả côn, chỉnh vòng tua cho khớp rồi mới đạp côn lại và gài. Lên số thì chờ vòng tua giảm, còn xuống số thì mớm thêm ga, vì bánh răng cần quay gần bằng tốc độ ống gài trước khi gài, và anh em nên theo hướng dẫn của hãng cho từng dòng xe.

Nếu số vẫn nặng thì anh em trả cần về số 0, nhả côn rồi đạp lại thay vì cố đè, vì lực đè không làm côn cắt thêm. Còn nếu cần không về được số 0 thì anh em dừng thao tác và làm theo mục dừng xe bên dưới.

Điều cần tránh nhất là đè hay gằn cần số khi côn chưa cắt hết, vì răng gài đang quay lệch tốc độ sẽ bị sứt mẻ. Mạt kim loại sinh ra theo dầu sẽ mài tiếp các bánh răng cùng bạc trục, nên một lỗi ở côn có thể biến thành hư hỏng trong hộp số.

Khi nào phải dừng xe và gọi gara

Anh em nên dừng xe ở chỗ an toàn, chèn bánh rồi gọi gara khi gặp một trong các dấu hiệu sau, thay vì cố chạy tiếp:

• Nghe tiếng kim loại nghiến trong hộp số, vì răng hoặc bạc trục có thể đang sứt mẻ và mạt kim loại sẽ mài tiếp các chi tiết khác.
• Cần số mắc ở một số và không về được số 0, nên đừng nổ máy hay gằn cần vì xe đang gài số dễ nhích hoặc lao.
• Xe không vào được số nào dù đã đạp côn hết hành trình, vì lỗi có thể nằm ở côn, cơ cấu chuyển số hoặc bên trong hộp số.
• Số tự nhảy ra khi đang chạy, vì ống gài không giữ được khớp nên xe có thể mất lực kéo đột ngột khi leo dốc hoặc chở nặng.
• Bàn đạp côn chạm sàn không có lực hoặc mềm hẫng bất thường, vì ở xe côn thủy lực đường điều khiển có thể hết dầu hay lọt khí.

Khi cần số mắc, côn có thể không cắt nên xe đang gài số dễ nhích hoặc lao khi máy nổ, còn ở xe côn thủy lực mà đường điều khiển hết dầu hay lọt khí thì côn không cắt được. Lỗi nằm ở côn, cơ cấu chuyển số hay bên trong hộp số thì cần thợ đo kiểm mới xác định được.

Gara kiểm tra và sửa hộp số những gì

Gara kiểm phần điều khiển côn trước, gồm hành trình bàn đạp và, ở xe côn thủy lực, dầu côn cùng xy-lanh cái, xy-lanh con. Sau đó gara mới kiểm cơ cấu chuyển số và hộp số, vì làm theo thứ tự này giúp tránh hạ hộp số không cần thiết khi lỗi chỉ nằm ở điều khiển côn.

Còn khi lỗi nằm ở bộ côn bên trong gồm đĩa côn, bàn ép và bi tê thì vẫn phải hạ hộp số mới xử lý được.

Khi lỗi nằm trong hộp số, thợ tháo hộp số ra để đo độ mòn của vòng đồng tốc (nếu có), ống gài, răng gài, càng cua và bạc trục, rồi cùng anh em quyết định thay chi tiết hay đại tu cả cụm. Bộ côn nằm giữa bánh đà và hộp số, nên khi đã hạ hộp số thì bộ côn lộ ra và gara kiểm luôn để không phải tháo lại lần nữa.

Anh em có thể xem dịch vụ đại tu động cơ và hộp số xe tải của Gara Minh Nhựt, hoặc gọi 0902 915 871 để báo đời xe cùng triệu chứng, rồi gara báo giá theo hạng mục thực tế.

Bài liên quan: Côn xe tải bị trượt, Xe tải bị bó côn, Xe tải bị nhảy số và Đại tu hộp số xe tải.

Câu hỏi thường gặp

Xe tải bị mắc ở một số và không về được số 0 thì phải làm gì?

Anh em không nên gằn cần số hay nổ máy lại khi cần chưa về số 0, vì nếu côn đang không cắt thì xe còn gài số sẽ nhích hoặc lao khi máy nổ. Việc ép cần còn làm sứt răng gài mà không gỡ được chỗ kẹt. Hãy dừng xe ở chỗ an toàn, kéo phanh đỗ, chèn bánh, tắt máy rồi gọi gara, vì lỗi mắc số có thể do côn, cơ cấu chuyển số hoặc bên trong hộp số và cần thợ đo kiểm mới biết. Gara Minh Nhựt nhận sửa lưu động 24/7 trong bán kính 20km, nên anh em gọi 0902 915 871 để báo vị trí cùng triệu chứng.

Vào số nghe tiếng kít ở một cấp số nhất định có phải hộp số hỏng nặng không?

Chưa hẳn, vì tiếng kít ở riêng một cấp số chỉ gợi ý nghi ngờ cụm gài của số đó, còn các số khác vẫn có thể tốt. Tuy vậy tiếng kít cũng có thể do côn chưa cắt hết hoặc do thao tác chưa khớp vòng tua, nên anh em kiểm lại côn và cách vào số trước khi nghĩ tới việc mở hộp số. Ở hộp số có đồng tốc, nếu tiếng kít vẫn lặp lại đúng ở số đó sau khi đã loại các nguyên nhân trên thì nhiều khả năng vòng đồng tốc của số ấy đã mòn.

Đã thay dầu hộp số mà vẫn khó vào số thì nghi tiếp chỗ nào?

Thay dầu chỉ xử lý được phần dầu sai cấp, thiếu hoặc bẩn, chứ không phục hồi được đĩa côn cong, cơ cấu chuyển số rơ hay chi tiết gài đã mòn. Vì vậy nếu số vẫn nặng thì anh em nghi tiếp theo thứ tự côn, cần số cùng dây số, rồi mới tới bên trong hộp số. Nếu dầu cũ xả ra có nhiều mạt kim loại thì bên trong có thể đang có chi tiết mòn, nên anh em để gara kiểm thay vì chỉ thay dầu tiếp.