Đại tu hộp số xe tải khi nào và gồm những công đoạn gì

Đại tu hộp số xe tải là rã toàn bộ cụm hộp số, đo mòn từng chi tiết rồi thay hoặc phục hồi những chi tiết vượt giới hạn để đưa khe hở làm việc về đúng dung sai. Việc này khác với chỉ thay một bộ phận hỏng đơn lẻ, và thường được tính tới khi hộp số có nhiều dấu hiệu mòn cùng lúc như kêu hú theo tốc độ, nhảy số, khó vào số hay có mạt kim loại trong dầu. Bài này giúp anh em hiểu hộp số xe tải làm việc thế nào, tự kiểm những gì an toàn, biết lúc nào phải dừng xe, và nắm một lần đại tu ở gara gồm những gì.

Hộp số xe tải làm việc thế nào

Hộp số truyền và biến đổi mô-men từ động cơ tới trục các-đăng, nhờ đó xe kéo được tải nặng ở số thấp và chạy nhanh ở số cao. Cụm hộp số gồm trục sơ cấp nhận lực từ côn, trục trung gian, trục thứ cấp, các cặp bánh răng, ống gài, càng cua (shift fork), vòng bi đỡ trục và phốt chặn dầu.

Hộp số xe tải thường là loại bánh răng luôn ăn khớp (constant mesh), tức là các bánh răng trên trục thứ cấp quay lồng trên trục và luôn ăn khớp với bánh răng trục trung gian. Vì vậy muốn vào số thì càng cua chỉ dịch ống gài để khóa bánh răng được chọn vào trục.

Một số hộp số có thêm bộ đồng tốc (synchronizer) để làm khớp tốc độ trước khi ống gài vào. Nhiều hộp số xe nặng, trong đó có loại hay gặp trên đầu kéo Mỹ, lại không có đồng tốc nên tài xế phải ghép số bằng côn và ga cho khớp vòng quay. Do đó cùng một tiếng va khi vào số có thể mang ý nghĩa khác nhau tùy loại hộp số.

Những dấu hiệu cho thấy hộp số đang mòn

Các dấu hiệu dưới đây cho thấy bên trong hộp số có chi tiết đang mòn, nhưng chỉ khi đã loại trừ côn, cần số và hệ hơi điều khiển mà dấu hiệu vẫn còn thì mới nên tính tới việc rã hộp ra kiểm:

1. Hộp số kêu hú hoặc ù theo tốc độ, lớn dần khi tăng tải hay ở một số nhất định, thường do bánh răng rỗ mặt hoặc vòng bi rơ.
2. Xe đứng số mo, máy nổ mà hộp số kêu, đạp côn vào thì hết tiếng, thường chỉ tới vòng bi trục sơ cấp và trục trung gian.
3. Số tự nhảy về mo khi đang chạy, thường do vấu ống gài và bánh răng mòn vát hoặc lò xo, bi hãm trên trục càng yếu.
4. Khó vào số hoặc kẹt ở nhiều số, nhưng cũng gặp khi côn cắt không hết hoặc cần số, dây số, hệ hơi lỗi, nên kiểm các phần đó trước.
5. Có tiếng va kim loại khi vào số, có thể do vòng đồng tốc mòn ở hộp có đồng tốc, hoặc ghép số chưa khớp ở hộp không đồng tốc.
6. Có mạt kim loại trong dầu hộp số khi xả dầu, vì mạt là vật liệu mòn ra từ bánh răng, vòng bi hay ống gài.
7. Chảy dầu ở phốt và mức dầu tụt dần, vì thiếu dầu thì bánh răng và vòng bi mòn nhanh hơn.

Khi đứng số mo mà hộp số kêu và hết tiếng lúc đạp côn thì tiếng đó hay chỉ tới vòng bi của hai trục, vì lúc nhả côn trục sơ cấp và trục trung gian vẫn quay. Càng cua mòn, cong khiến ống gài vào không hết, hay vòng bi rơ làm trục xê dịch cũng gây nhảy số, còn ở hộp không đồng tốc thì tiếng va khi vào số còn có thể do côn không cắt hết.

Lượng mạt trong dầu cho biết bên trong đang mòn nhanh hay chậm, còn phốt rò do trục rơ thì thường là dấu hiệu vòng bi đỡ trục đã mòn.

Nhiều dấu hiệu có khi cùng do một chi tiết hỏng, nên số dấu hiệu không nói lên số bộ phận phải thay, và kết luận cuối vẫn dựa vào kết quả đo khi rã hộp. Nếu tiếng kêu là triệu chứng chính, anh em có thể đọc thêm bài hộp số xe tải kêu để khoanh vùng theo từng loại tiếng.

Anh em tự kiểm được gì trước khi đưa xe tới gara

Những việc dưới đây chỉ làm khi xe đỗ chỗ bằng phẳng, đã chèn bánh, máy đã tắt và hộp số đã nguội, để khi tới gara thợ khoanh vùng nhanh hơn và tránh mở hộp số khi lỗi nằm ở chỗ khác:

• Ghi lại tiếng kêu hay nhảy số xảy ra ở số nào, lúc kéo tải hay thả ga, và có đổi khi đạp côn không, để thợ tách lỗi.
• Để ý lúc khó vào số, vì côn cắt không hết lộ rõ nhất khi đứng yên vào số khởi hành hoặc số lùi và nặng hơn khi côn nóng.
• Hộp số chuyển nhóm số cao thấp bằng hơi mà nghe xì hơi hoặc không lên nhóm số thì nghi van hoặc xy-lanh hơi trước khi nghĩ tới đại tu.
• Xem vệt dầu quanh vỏ hộp và dưới gầm, còn kiểm mức dầu qua lỗ thăm thì để gara làm nếu không có dụng cụ hoặc không chèn bánh được.

Những chi tiết ghi lại ấy giúp tách lỗi vòng bi, bánh răng hay ống gài, còn khi khó vào số thì nên xử lý côn bị bó trước rồi thử lại, vì hộp số vẫn có thể có lỗi cùng lúc. Việc kiểm mức dầu qua lỗ thăm cần mở ốc dưới gầm, nên chỉ làm khi đã có dụng cụ và chèn bánh chắc.

Khi nào phải dừng xe và vì sao không nên kéo dài

Khi hộp số đã có mạt kim loại nhiều, mạt cuốn theo dầu tới mọi bề mặt và mài mòn thêm các chi tiết còn tốt, biến một hỏng cục bộ thành hỏng lan rộng. Bánh răng mẻ hoặc rỗ mặt tiếp tục bong vật liệu làm khe hở tăng, tải dồn lệch sang cặp răng khác, còn vòng bi rơ làm trục lệch tâm khiến phốt chóng hỏng.

Vì vậy xử lý khi mới có vài dấu hiệu thường giới hạn được phạm vi thay thế, trong khi chạy tới lúc vỡ răng thì phải thay nhiều cụm cùng lúc.

Anh em nên dừng xe ở chỗ an toàn và gọi gara thay vì cố chạy khi gặp một trong các tình huống sau:

• Hộp số kẹt cứng không vào hoặc không ra được số, hoặc số nhảy liên tục khi kéo tải, vì mất lực kéo và phanh động cơ rất nguy hiểm.
• Có tiếng gõ hoặc lạo xạo lớn đột ngột trong hộp số, vì răng có thể đã mẻ hoặc vòng bi vỡ, chạy tiếp dễ kẹt cứng hộp số.
• Dầu chảy thành giọt dưới hộp số hoặc có mùi khét dầu hộp số, vì thiếu dầu làm các chi tiết nóng lên và mòn rất nhanh.

Mất lực kéo và mất phanh động cơ giữa dốc hay giữa dòng xe rất nguy hiểm, nên khi hộp số kẹt cứng hoặc nhảy số liên tục thì anh em đừng cố chạy tiếp.

Khi xe nằm trong bán kính 20km quanh gara, anh em gọi 0902 915 871 để thợ sửa lưu động tới kiểm tại chỗ và tư vấn xe có chạy về gara được hay cần hỗ trợ đưa về.

Một lần đại tu hộp số gồm những gì

Một lần đại tu đi theo trình tự rã, đo, thay rồi lắp lại, còn danh mục thay cụ thể phụ thuộc vào kết quả đo lúc rã hộp:

1. Hạ hộp số, rã thành từng chi tiết, làm sạch rồi kiểm bằng mắt mặt răng, vấu ống gài, trục và vỏ hộp để tìm vết rỗ, mẻ hoặc nứt.
2. Đo mòn răng, khe hở ăn khớp, khe hở dọc trục và độ rơ vòng bi bằng dụng cụ, so với giới hạn trong cẩm nang của mã hộp số.
3. Thay vòng bi và bạc kim đã mòn để trục quay đồng tâm trở lại, vì trục lệch làm răng ăn khớp sai và phốt nhanh hỏng.
4. Thay càng cua mòn má hoặc cong, ống gài và bánh răng mòn vát vấu, cùng lò xo và bi hãm yếu, để số vào đủ sâu và hết nhảy.
5. Với hộp có đồng tốc, đo khe hở giữa vòng đồng tốc và bánh răng, vòng nào dưới giới hạn thì thay để vào số êm trở lại.
6. Thay bánh răng mẻ hoặc rỗ mặt, có khi phải thay cả cặp ăn khớp theo yêu cầu hãng, còn cặp mặt răng tốt, trong dung sai thì giữ lại.
7. Thay phốt và gioăng, lắp lại đúng thứ tự và lực siết, chỉnh khe hở dọc trục bằng miếng đệm (shim) nếu mã hộp số yêu cầu.
8. Đổ dầu đúng cấp và đúng lượng, chạy thử kiểm tiếng, nhiệt độ và rò dầu, rồi dặn chế độ chạy rà theo hãng nếu có yêu cầu.

Chế độ chạy rà chỉ cần dặn khi mã hộp số và chi tiết đã thay có yêu cầu trong hướng dẫn của hãng.

Vì sao gara cần đo trước khi báo giá đại tu

Hộp số chỉ báo giá sát được sau khi rã ra và đo mòn từng chi tiết. Cùng tiếng kêu hay nhảy số nhưng có ca chỉ cần thay một cụm bánh răng hoặc vài vòng bi, trong khi ca đã mòn diện rộng thì phải đại tu cả cụm mới bền.

Chi tiết thay cũng phải khớp mã hộp số, mã phụ tùng và thông số, vì cùng một dòng xe có thể lắp nhiều mã hộp số khác nhau, và lắp lệch thông số thì hộp số dễ kêu lại hoặc mòn nhanh.

Gara Minh Nhựt có hơn 20 năm hoạt động và mạnh về đại tu máy, hộp số, nên khi hộp số có các dấu hiệu trên, gara rã và đo trước rồi mới báo giá để anh em biết rõ phần nào phải thay. Anh em có thể xem thêm dịch vụ đại tu động cơ và hộp số hoặc gọi 0902 915 871 để hẹn đưa xe tới. Bài liên quan: Xe tải bị nhảy số, Xe tải kẹt số khó ra số và Côn xe tải bị trượt.

Câu hỏi thường gặp

Khi nào nên đại tu cả hộp số thay vì thay chi tiết lẻ?

Nên đại tu khi đo lúc rã hộp cho thấy nhiều bộ phận cùng mòn tới hạn, vì thay lẻ một chỗ thì các chi tiết mòn còn lại vẫn làm khe hở sai và hộp số sớm hỏng lại. Nếu chỉ một cụm bánh răng hay vài vòng bi hỏng còn phần khác trong dung sai, thay chi tiết lẻ thường là đủ và đỡ chi phí hơn.

Có mạt kim loại trong dầu hộp số thì có phải đại tu không?

Chưa chắc phải đại tu, vì một lớp mạt mịn, ít và không tăng giữa các lần thay dầu có thể chỉ là mài mòn bình thường. Khi mạt nhiều lên nhanh hoặc có vảy, mảnh kim loại thì bánh răng hay vòng bi đang bong vật liệu, lúc đó cần rã hộp tìm nguồn rồi mới biết nên thay một cụm hay đại tu cả hộp.

Hộp số không có đồng tốc mà vào số bị va thì có phải đã hỏng?

Tiếng va khi vào số trên hộp không đồng tốc thường do vòng quay của ống gài và bánh răng chưa khớp, khi côn cắt chưa hết hoặc ghép số chưa đúng lúc. Anh em nên kiểm côn và cách ghép số trước, còn khi thao tác đúng mà vẫn va hoặc nhảy số thì mới nghi vấu ống gài đã mòn.

Đại tu hộp số xong có cần chạy rà không?

Sau khi lắp, hộp số luôn cần chạy thử để kiểm tiếng động, nhiệt độ và rò dầu ở phốt trước khi giao xe. Chạy rà, tức là chạy nhẹ tải một thời gian cho các bề mặt mới ăn khớp ổn định, thì làm theo hướng dẫn của hãng và tùy chi tiết đã thay, nên anh em hỏi thợ chế độ cụ thể khi nhận xe.